Ajax Loader Ładuję ...

8 +
2011-04-22

Podróż Kujawy, Ziemia Dobrzyńska i Mazowsze

Opisywane miejsca: Gniewkowo, Inowrocław, Osiek, Strzygi, Rypin, Sierpc (242 km)
Typ: Album z opisami

Gniewkowo należy do najstarszych miejscowości na Kujawach. Geograficznie znajduje się ono na obszarze tradycyjnie zwanym Czarnymi Kujawami z racji przeważających tu urodzajnych, czarnych ziem bagiennych. Tereny te od wieków były już zasiedlone. Istniały tu różnorodne kultury osadnicze, o czym świadczą liczne stanowiska archeologiczne. W okresie rzymskim przez te strony przebiegał szlak bursztynowy.

Brak źródeł pisanych nie pozwala, niestety, na prześledzenie dziejów osady gniewkowskiej w okresie wczesnego średniowiecza. Faktem jest, iż w ciągu X-XII wieku następuje szybki rozwój gospodarczy, związany z dogodnym położeniem oraz postępem w zakresie rolnictwa i wymiany handlowej. Pierwsza wzmianka o Gniewkowie pojawia się w roku 1185 w dokumencie wydanym przez księcia mazowieckiego Leszka. Nie znamy pochodzenia samej nazwy grodu. Lokacja miasta na prawie niemieckim miała miejsce najprawdopodobniej w roku 1268 za sprawą inowrocławskiego księcia Siemomysła. Po jego śmierci następuje okres współrządów w księstwie inowrocławskim trzech jego synów: Leszka, Przemysła i Kazimierza. W latach 1312-1314 następuje ostateczny podział księstwa pomiędzy synów Siemomysła. Najmłodszy z nich - Kazimierz otrzymał suwerenną władzę nad Gniewkowem, nosząc tytuł księcia gniewkowskiego i pana Kujaw. W ten oto sposób na arenie dziejowej pojawił się nowy podmiot polityczno-prawny, tj. księstwo gniewkowskie. Księstwo to przetrwało aż po rok 1390.

W samym Gniewkowie istniał już wtedy gotycki kościół parafialny p.w. św. Konstancji (choć po raz pierwszy wzmiankowany jest on w źródłach z 1527 roku). W mieście znajdowała się też drewniano-ziemna warownia, spalona przez Krzyżaków w 1332 roku, a następnie wzniesiona ponownie przed rokiem 1375. Przetrwała ona do połowy XVI wieku, jako siedziba starosty. W latach 1332-1337 Gniewkowo było okupowane przez Krzyżaków. W tym czasie uległa zniszczeniu część miasta wraz z obronnym grodziszczem. W roku 1376 ówczesny książę gniewkowski Władysław zdecydował się sprzedać księstwo królowi Ludwikowi Węgierskiemu, który z kolei oddał je w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi. Około roku 1390 dokonał on podziału księstwa - część terytorium włączono do ziemi inowrocławskiej, część - do ziemi dobrzyńskiej. W ten to sposób przestało de facto istnieć księstwo gniewkowskie. Od tej pory w źródłach pojawia się jeszcze termin województwo gniewkowskie, używany często zamiennie do roku 1420 z terminem województwo inowrocławskie. Później mowa jest już tylko o starostwie, gdyż właśnie status starostwa niegrodowego posiadało Gniewkowo aż do roku 1772 . W roku 1405 w mieście przebywał król Władysław II Jagiełło, prowadzący rozmowy z czeskim królem Janem Luksemburskim w sprawie odzyskania ziemi dobrzyńskiej, zastawionej wcześniej Krzyżakom. W roku 1450 król Kazimierza IV Jagiellończyk potwierdził lokację Gniewkowa na prawie niemieckim.

Kolejne dwa stulecia okazały się niezbyt pomyślne dla Gniewkowa. Choć przywilej z roku 1504, nadany przez króla Aleksandra Jagiellończyka nadawał miastu prawo organizowania raz w tygodniu targów, to liczne pożary w tym okresie wpłynęły na zahamowanie jego rozwoju. Równie niepomyślny był dla Gniewkowa wiek XVII. W latach 1626-1629 w Gniewkowie przebywali Szwedzi. Na ten okres datuje się także wybuch epidemii i kolejny pożar. Również podczas potopu z lat 1655-1660 w mieście przebywały wojska szwedzkie, które dokonały poważnych zniszczeń. Początek XVIII wieku przyniósł Polsce tzw. wojnę północną, toczoną w latach 1700-1721. W tym czasie przez Gniewkowo przechodziły wojska szwedzkie, austriackie oraz rosyjskie. Przemarsze tych wojsk wiązały z licznymi grabieżami i niszczeniem zasobów trwałych miasta, toteż w I połowie XVIII wieku Gniewkowo zeszło do roli niewielkiego ośrodka o znaczeniu jedynie lokalnym. Po pierwszym rozbiorze Polski w roku 1772 weszło ono w skład państwa pruskiego.

W okresie napoleońskim, w latach 1806-1813 miasto było ośrodkiem nowej jednostki administracyjnej - tzw. lenności cesarsko-gniewkowskiej, natomiast na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego z 1815 roku, wraz z Kujawami Zachodnimi ponownie włączone zostało do Prus. Wiek XIX był dla Gniewkowa okresem szybkiego rozwoju. W roku 1843 uzyskało ono połączenie drogowe z Inowrocławiem i Toruniem, a w roku 1873 przeprowadzona została linia kolejowa. W tym czasie w Gniewkowie i jego najbliższych okolicach, powstały także niewielkie zakłady przemysłowe - cegielnie, cukrownie, tartaki, młyny itp. Proces ten związany był z rozwojem i intensyfikacją gospodarki rolnej w całym zaborze pruskim. Jednakże ten okres był też czasem bardzo trudnym dla Polaków ze względu na nasilającą politykę germanizacji. Usuwano wówczas język polski ze szkół i urzędów, zmieniano nazwy geograficzne, ograniczano działalność polskich placówek naukowych i kulturalnych,i utrudniano polską działalność gospodarczą. W roku 1879 zmieniono nazwę miasta na Argenau, a kilka lat później rozpoczęła swą działalność Hakata i niemiecka Komisja Kolonizacyjna. Wbrew zamierzeniom władz pruskich, kroki te przyczyniły się do większej integracji polskiego żywiołu. W mieście powstało wiele polskich instytucji: Towarzystwo Piusa, przekształcone później w Towarzystwo Przemysłowe, Ochotnicza Straż Pożarna, Kółko Rolnicze, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", czy związki i stowarzyszenia kulturalne. Znaczącą rolę w utrzymaniu i umocnieniu polskości odgrywali także księża katoliccy m.in. Piotr Pacieszyński, Władysław Haupa, Stanisław Wiliński, którzy na trwałe wpisali się w historię miasta i Kujaw.

I wojna światowa i wstrząsające krajami zaborców rewolucje pozwoliły na odbudowę niepodległej Polski. Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego, Gniewkowo znalazło się w jej granicach. 17 stycznia 1920 roku miasto przejął 4 pułk Ułanów Nadwiślańskich z tzw. Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera.

Kolejna, II wojna światowa zapisała tragiczną kartę w dziejach miasta i jego mieszkańców. Pierwsze egzekucje mieszkańców Gniewkowa miały miejsce już 12 września 1939 roku. Represje objęły głównie inteligencję, tj. miejscowych nauczycieli i księży. Miały też miejsce masowe wysiedlenia Polaków. Największa jednak tragedia lat okupacji hitlerowskiej rozegrała się w pobliskich lasach, w których to Niemcy wymordowali około 4,5 tysiąca ludzi. W latach powojennych w lasach gniewkowskich w miejscu kaźni ich odsłonięty został pomnik. W styczniu 1945 roku do Gniewkowa wkroczyły wojska Armii Czerwonej. Rozpoczął się proces tworzenia nowych struktur administracji lokalnej, podjęto naprawę budynków i urządzeń komunalnych, reorganizowano życie gospodarcze. Swą działalność wznowiły też zakłady przemysłowe oraz usługowe. Powstały też nowe znaczące zakłady jak Przetwórnia Owocowo-Warzywna (obecnie – Bonduelle), czy zakład Przemysłu Ceramiki Budowlanej "Cerama". W roku 1958 rozpoczęto budowę osiedla mieszkaniowego, a w latach 1958-1959 oddano do użytku nowy budynek oddziału Bydgoskich Fabryk Mebli. W kolejnych latach rozwijano budownictwo mieszkaniowe, rozbudowywano istniejące zakłady i inwestowano w infrastrukturę. W latach 90. XX wieku lokalna społeczność poniosła wysokie koszty transformacji gospodarczej. Wiele zakładów pracy ograniczyć produkcję, co wiązało się z powstaniem wysokiego bezrobocia, które wynosiło od 20% do 25%. Gniewkowo ma jednak duże możliwości rozwoju z uwagi na nieźle rozwiniętą infrastrukturę, centralne położenie w województwie kujawsko-pomorskim, bliskość znaczących ośrodków miejskich (Toruń, Inowrocław, Bydgoszcz), dogodne połączenia drogowe i kolejowe. Istnieją też duże możliwości infrastruktury turystycznej na terenie miasta i gminy. Są takie plany, jednak ich realizacja wymaga znacznych nakładów finansowych. Czy miasto, czy środowisko lokalne wykorzysta tę szansę - czas pokaże.

Przedstawiając powyżej nakreślone dzieje miasta korzystałem z opracowania Piotra A. Skoblewskiego.

  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo
  • Gniewkowo

Inowrocław to znana miejscowość uzdrowiskowa i zarazem stolica Kujaw Zachodnich. Położony jest nad Notecią na Pojezierzu Kujawskim.

Pierwsza wzmianka o Inowrocławiu pochodzi z roku 1185 i określa miejscowość jako Novo Wladislaw. Nazwa została wybrana prawdopodobnie na cześć księcia Władysława Hermana (1043-1102). Miasto powstało na bazie dużego targu i znajdującej się w pobliżu warzelni soli. Prowadzone później prace wykopaliskowe wykazały, że była to prawdopodobnie najstarsza warzelnia soli  na ziemiach polskich.

Znaczenie Inowrocławia rosło, skoro już w końcu XII wieku powstał tu okazały kościół murowany. Nowe możliwości otworzyły się przed osadą po 1230 roku, z chwilą wydzielenia Kujaw księciu Kazimierzowi I Konradowiczowi (1211-1267), który tutaj właśnie ustanowił swą stałą siedzibę. W rezultacie już w 1237 lub 1238 r. nastąpiła lokacja nowego ośrodka miejskiego, wzniesionego wedle zachodnich kanonów urbanistycznych. Miasto otrzymało własne obwarowania. W jego granicach znalazł się nowy zamek książęcy, nowo ufundowany klasztor i kościół franciszkański, ratusz, ważnica i część starej osady. W początkach XIV wieku mieszkańcy wybierali corocznie radę miejską wraz z burmistrzami, a także wójta sądowego stojącego na czele ławy sądowej. Do 1327 roku Inowrocław pozostawał stolicą odrębnego księstwa, później aż do rozbiorów stanowił siedzibę wojewody i starosty grodowego.

Zagrożone najazdami wojsk krzyżackich miasto, w 1332 roku na pięć lat popadło w niewolę Zakonu. Ostatni z panujących Piastów, Kazimierz III Wielki bywał częstym gościem w inowrocławskim zamku. Dochodziło w nim do ważnych spotkań i rozmów dyplomatycznych. W 1337 roku monarcha przyjął tu króla Czech Jana Luksemburskiego (1296-1346) i wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga. W ramach przygotowań do walnej rozprawy z Krzyżakami król Władysław II Jagiełło wzmocnił załogę zamkową, polecając dowodzącemu nią staroście Borowcowi nękać ziemię chełmińską, gdy tylko upłynie termin rozejmu. W okresie pogrunwaldzkim inowrocławski zamek stał się główną bazą Władysława Jagiełły. Po likwidacji zagrożenia krzyżackiego Inowrocław przestał być areną wydarzeń o ponadregionalnym znaczeniu. W korzystniejszej sytuacji znalazły się odtąd ośrodki nadwiślańskie, które przejęły handel zbożowy i wykorzystywały ówczesną koniunkturę.

Widoczny upadek miasta nastąpił w XVII wieku. Spowodowany był m.in. najazdami Szwedów. W czasie "potopu" miasto trzykrotnie przechodziło z rąk do rąk. Zwiększały się stale ciężary podatkowe, mnożyły się grabieże i zniszczenia. Nie omijały też inowrocławian zarazy. W lipcu 1666 roku przebywali w okolicy rokoszanie Jerzego Lubomirskiego, którzy na przeprawie pod Mątwami odnieśli druzgocące zwycięstwo nad ścigającymi ich wojskami króla Jana Kazimierza. Największe jednak spustoszenie przyniosła długotrwała wojna północna (1700-1721). Ubogie już wtedy miasto zostało do reszty zrujnowane przez kwaterujące wojska szwedzkie, polskie i rosyjskie. 

Po I rozbiorze Rzeczypospolitej w 1772 roku miasto trafiło pod panowanie pruskie. W XIX wieku Inowrocław rozwijał się dynamicznie, a na przełomie XIX i XX wieku powstały liczne liczne zakłady przemysłowe i usługowe (fabryka maszyn roniczych, fabryka sody), kopalnia i warzelnia soli, gmachy użyteczności publicznej, obiekty infrastruktury miejskiej (gazownia, elektrownia, wodociągi) i komunikacyjnej (kolej, linie tramwajowe), obiekty uzdrowiskowe.

Mieszkańcy miasta aktywnie brali udział we wszelkich zrywach narodowych (Insurekcja 1794 roku, Powstanie Listopadowe i Styczniowe). W roku 1812 cesarz Napoleon I Bonaparte miał tu swoją kwaterę w czasie kampanii rosyjskiej. W trzech ostatnich dekadach XIX wieku powstały stowarzyszenia kulturalne o wyraźnie narodowym zabarwieniu. Rozwijało się czytelnictwo, ruch muzyczny, tajne organizacje samokształceniowe. Dzięki wysiłkom Lucjana i Stefana Grabskich oraz niestrudzonego proboszcza Antoniego Laubitza od 1893 roku zaczął regularnie ukazywać się polski "Dziennik Kujawski". W 1904 roku nazwę miasta zmieniono na Hohensalza. Powstanie Wielkopolskie, w 1919 roku przyniosło miastu upragnioną wolność. Na czele powstańców przejmujących kontrolę nad miastem stał kpt. Paweł Cyms (1894-1949), działacz niepodległościowy, członek POW.

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas zmagania się z trudną ogólną sytuacją gospodarczą w kraju, co w Inowrocławiu przekładało się między innymi na bardzo wysokie bezrobocie. Liczne były wystąpienia robotników i bezrobotnych, tłumione często przez policję.  Mimo trudności gospodarczo-społecznych miasto jednak się rozwijało. Uruchomiono Hutę Szkła „Irena” i szyb Kopalni Soli, zakończono budowę Zakładu Przyrodoleczniczego, zbudowano lotnisko, rozwijano instytucje kulturalne. "Zdrojowisko Inowrocław" (taka nazwa obowiązywała oficjalnie od 1922 r.) utrzymywało rangę renomowanego kurortu.

Po wybuchu II wojny światowej, w rejonie Inowrocławia w dniach 5-7 września 1939 roku doszło do walk pomiędzy oddziałami polskiej 26 DP pod dowództwem płk. Adama Brzechwy-Ajdukiewicza (1894-1954) z jednostkami niemieckiej 4 Armii, dowodzonymi przez późniejszego feldmarszałka Günthera Hansa von Kluge (1882-1944). Pierwsze dni okupacji hitlerowskiej przyniosły masowe aresztowania i egzekucje mieszkańców, spośród których największy rozgłos zdobyła sobie tzw. „Krwawa niedziela” dokonana w nocy z 22 na 23 października 1939 roku w ramach Intelligenzaktion - specjalnej akcji grup operacyjnych policji bezpieczeństwa, polegającej na aresztowaniach i często likwidacji polskiej elity kulturalnej, politycznej i społecznej, w oparciu o imienne listy proskrypcyjne (tzw. Sonderfahndungsbuch Polen), sporządzone jeszcze przed wojną. Doszło także do masowych wysiedleń ludności polskiej i żydowskiej. Inowrocław (znów jako Hohensalza) stał się siedzibą jednej z rejencji tzw. Kraju Warty (Warthegau). W latach 1940-1945 w Inowrocławiu istniał obóz przesiedleńczy oraz obóz dla jeńców wojennych z Francji, Anglii i ZSRR. Okupację niemiecką zakończyło zajęcie Inowrocławia  przez wojska 2 Armii Pancernej Gwardii 1 Frontu Białoruskiego w dniu 21 stycznia 1945 roku.

Po wojnie, do 1975 roku, Inowrocław posiadał status miasta wydzielonego z powiatu. Od 1999 roku jest miastem powiatowym województwa kujawsko-pomorskiego. W ostatnim trzydziestoleciu XX wieku nastąpił rozwój przestrzenny miasta; powstały nowe osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe, szkoły, sanatoria, obiekty kulturalne i sportowe. Blisko 80-tysięczny, wielofunkcyjny ośrodek miejski przestał kojarzyć się wyłącznie z solą i solankami. Zbyt intensywny rozwój uciążliwego dla środowiska przemysłu zachwiał jednak równowagę ekologiczną i niekorzystnie wpłynął na stan uzdrowiska. W 1994 r. samorząd przyjął plan restrukturyzacji miasta, dzięki któremu Inowrocław zachował charakter uzdrowiskowo-przemysłowy.
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Inowrocław
  • Okolice Inowrocławia
  • Okolice Inowrocławia
Miejscowość Osiek znajduje się około 10 km na południe od Brodnicy, nad rzeczką Rypienicą, prawym dopływem Drwęcy. W pobliżu wsi, na wzgórzu wznoszącym się nad głębokim parowem, na zachód od szosy Rypin - Brodnica zachowało się wczesnośredniowieczne grodzisko datowane na X - XI wiek. Świadczy to o wczesnym osadnictwie na tym terenie. Osiek wzmiankowany był po raz pierwszy w 1303 roku, a tutejsza parafia erygowana została zapewne w początkowych latach XIV wieku.
  • Osiek
  • Osiek
  • Osiek
Strzygi to niewielka miejscowość położona mniej więcej w połowie drogi między Rypinem i Brodnicą. We wczesnym średniowieczu istniał tu gród, który od połowy XIV wieku do początku XVI wieku należał do rodu Świnków. To sugeruje, że wcześnie powstała w tej miejscowości parafia. Gdy wjeżdżamy tu od strony Rypina, uwagę zwraca ładny zabytkowy kościół p.w. św. Stanisława Biskupa Męczennika, malowniczo położony na niewielkim wzniesieniu tuż obok drogi. Warto się zatrzymać i poświęcić parę chwil na jego zwiedzenie. Ceglane mury świątyni kontrastują z białym tynkiem blend i innych elementów elewacji. Wokół kościoła teren jest nad wyraz zadbany. Niewielka bramka na wprost wejścia prowadzi na teren ładnych parafialnych ogrodów. Schody, zbudowane już po ostatniej wojnie, prowadzą na niewielki placyk, jakby ryneczek… to pamiątka po nieudanej próbie lokacji miasta w XVI wieku.
  • Strzygi
  • Strzygi
  • Strzygi
  • Strzygi
  • Strzygi
  • Strzygi

Rypin to miasto położone w północno-wschodniej części historycznej ziemi dobrzyńskiej, na szlaku wiodącym z Kujaw na Warmię i z Pomorza na Mazowsze. Ze względu na duże skupiska jezior na południowym zachodzie, okolice nazywane są Szwajcarią Dobrzyńską.

Rypin jest jednym z najstarszych polskich miast. Pierwsze informacje o nim pochodzą z przywileju Bolesława Śmiałego dla klasztoru benedyktynów w Mogilnie z 1065 roku. Już w XI wieku Rypin był siedzibą kasztelanii, a od XIV stulecia - powiatu. Pierwotny gród rypiński wielokrotnie padał ofiarą najazdów plemion bałtyckich, a od końca XIII wieku - Krzyżaków. Prawdopodobnie między 1323 a 1326 rokiem osada otrzymała prawa miejskie. Do całkowitej ruiny doprowadził miasto najazd krzyżacki z 1329 roku. Jego odbudowa miasta nastąpiła już na nowym, łatwiejszym do obrony, miejscu. Centrum nowego Rypina stało się wzgórze nad dopływem Drwęcy, Rypienicą.

Po pokoju w Kaliszu w 1343 roku ziemia dobrzyńska z Rypinem wróciła do Polski z rąk Krzyżaków. W związku z tym, przywilej lokacyjny dla Rypina odnowił 24 czerwca 1345 roku książę dobrzyński Władysław Garbaty (Włodko Garbacz). W XIV wieku Rypin był otoczony murami obronnymi z dwiema bramami. W mieście znajdował się kościół św. Trójcy i nieopodal niego zamek. W XIV i XV wieku Rypin trzykrotnie trafiał w ręce krzyżackie. Dopiero po wojnie trzynastoletniej, na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku został włączony do Rzeczypospolitej. Spokojny rozwój miasta trwał do XVII wieku, w którym to najazdy szwedzkie zrujnowały Rypin, tak jak wiele innych miast. Nie oszczędziła go także wojna północna, toczona w latach 1700-1721. Miasto zanonowało ożywienie dopiero w połowie XVIII wieku, do czego przyczyniło się osiedlanie się w nim Żydów, którzy rozwijali miejscową gospodarkę.

Po II rozbiorze Polski w 1793 roku Rypin znalazł się w granicach państwa pruskiego. Po traktacie tylżyckim z 1807 roku znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, a po upadku Napoleona, decyzją kongresu wiedeńskiego został włączony do Królestwa Polskiego.

W XIX wieku w Rypinie i okolicach miało miejsce wiele zdarzeń, znanych w historii Polski: wyjście wojsk polskich gen. Macieja Rybińskiego (1784-1874) po upadku Powstania Listopadowego, czy działania oddziałów polskich Zygmunta Padlewskiego (1836-1863) w trakcie Powstania Styczniowego. .W czasie I wojny światowej, od 1915 roku Rypin znajdował się pod władzą niemiecką.

Okres II Rzeczypospolitej był czasem rozkwitu miasta. Rozbudowano infrastrukturę (szkoły, szpital, obiekty sportowe), rozwijała się gospodarka, działąły liczne organizacje i stowarzyszenia lokalne a miasto miało charakter wielonarodowy i wielowyznaniowy.

II wojna światowa to okres bardzo dramatyczny dla miasta i jego mieszkańców. Już we wrześniu 1939 roku na Rypin spadły bomby, a w październiku, formacje SS i Selbstschutzu rozstrzelały grupy Polaków i Żydów. W czasie okupacji wielu mieszkańców doświadczyło różnych form prześladowań. Rypiński "Dom Kaźni" stał się miejscem męczeńskiej śmierci nauczycieli, księży, urzędników, ziemian, Żydów, a lasy w pobliskim Rusinowie i Raku - ich zbiorową mogiłą. Mimo tych represji, działał w Rypinie i okolicach ruch oporu i jego formacje zbrojne - ZWZ i AK. W samym mieście stacjonował 4 Zapasowy Batalion Luftwaffe, a w pobliżu znajdował się poligon Luftwaffe ( Luftwaffen-Übungsplatz Rippin).

Po zajęciu miasta przez Rosjan w styczniu 1945 roku powstały struktury przyszłej władzy komunistycznej. Wielu mieszkańców, związanych z ruchem oporu, zostało wywiezionych na wschód lub osadzonych w specjalnych obozach. W okolicach Rypina do 1948 roku działała partyzantka antykomunistyczna.

W okresie PRL miasto było do 1975 roku stolicą powiatu. Powstała w tym czasie Fabryka Akcesoriów Meblowych, Zespół Szkół Ekonomicznych, rozbudowano szpital. Po likwidacji powiatów Rypin stracił na znaczeniu i w systemie centralnego planowania zmniejszył się napływ środków inwestycyjnych. Przemiany ustrojowe z 1989 roku, powstanie III Rzeczypospolitej i odrodzenie samorządu powiatowego w 1998 roku, stworzyły nowe szanse rozwoju miasta.

Jeśli będziecie przejeżdżać przez Rypin, warto zrobić sobie krótki postój, pospacerować uliczkami miasta, których układ pochodzi jeszcze ze średniowiecza, obejrzeć ładne XIX i XX-wieczne kamieniczki, zwiedzić gotycki kościół p.w. św. Trójcy, ewangelicko-augsburską świątynię w tzw. Ogrodzie Templariuszy, zobaczyć drewnianą kapliczkę św. Barbary z końca XVIII wieku. Jeżeli dysponujemy większą ilością czasu warto wstąpić też do współczesnego kościoła p.w. Najświętszego Serca Jezusa Chrystusa, gdzie możemy obejrzeć witraż o powierzchni 212 m2, przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. Jest to największy witraż sakralny w Europie i drugi co do wielkości w świecie. W całości został zaprojektowany i wykonany przez rypińskich artystów plastyków Elżbietę i Andrzeja Bednarskich. Zainteresowanych judaikami zainteresują też z pewnością pozostałości miejscowego kirkutu z pomnikiem, upamiętniającym żydowskich mieszkańców miasta.

Przedstawiając powyższy zarys dziejów miasta korzystałem z opracowania Marka Błaszkiewicza, zamieszczonego na portalu Urzędu Miasta i Gminy Rypin. 

  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin
  • Rypin

Sierpc jest jednym z najstarszych miast na Mazowszu. Choć osady ludzkie istniały na tym terenie już około IV wieku p.n.e., to pierwsze wiarygodne dane pochodzą dopiero z okresu średniowiecza.

W wieku X-XI Sierpc był ważnym i dynamicznie rozwijającym się grodem. Sprzyjało temu położenie przy trakcie prowadzącym z Pomorza do Krakowa. Wzrost znaczenia grodu oznaczał także rozwój miejscowego rzemiosła: garncarstwa, ciesielstwa, kołodziejstwa, kowalstwa, kuśnierstwa, krawiectwa i sukiennictwa. W XII wieku odbywały się w Sierpcu tygodniowe targi, zaś od XIV wieku pośrednicy handlowi z Sierpca utrzymywali kontakty z miastami nadwiślańskimi, a także z Poznaniem.

Wedle kościelnych przekazów, w roku 1003 powstała tu parafia, zaś na miejscu dawnej świątyni pogańskiej zbudowano kościół parafialny. Pierwsza natomiast wzmianka o Sierpcu pochodzi z tzw."Falsyfikatu mogileńskiego", dokumentu datowanego na rok 1065, który w rzeczywistości powstał dopiero w XII wieku. Kolejny dokument z roku 1155 nazywa Sierpc miastem biskupów płockich. Prawdopodobnie już w XII wieku funkcjonowała tutejsza kasztelania. Jednak pierwszym znanym z dokumentów kasztelanem był Jan z Łysakowa herbu Boleścic w latach 1350-1363.

Za datę uzyskania przez Sierpc praw miejskich na prawie średzkim uważa się 1322 rok. Druga lokacja, tym razem na prawie magdeburskim, miała miejsce w roku 1356, potwierdzona zaś została przez króla Władysława II Jagiełłę w roku 1389. Po niej nastąpił szybki rozwój i rozrost przestrzenny miasta. Wcześniej, bo prawdopodobnie około 1348 roku, w Sierpcu rozpoczęto budowę zamku, zlecając ją najprawdopodobniej podkomorzemu mazowieckiemu - Dzierżkowi Kopaczowi z Dmoszyna. Ruiny tego zamku istniały jeszcze do 1876 roku. Na początku XV wieku miasto przeszło w ręce kasztelana płockiego, Jana z Gulczewa. Był on pierwszym właścicielem z rodu Sierpskich, pod których rządami Sierpc osiągnął najwyższy poziom rozwoju i dostatku. W 1495 roku ziemia sierpecka wraz z księstwem płockim została włączona do Korony. Począwszy od XV wieku Sierpc stawał się coraz bardziej miastem handlowym. W latach 1450, 1489 oraz 1504 uzyskał przywileje na odbywanie corocznych jarmarków. Zjeżdżali na nie kupcy z Gdańska, Torunia, Warszawy, a nawet Poznania. Na przełomie XV i XVI wieku pojawili się w Sierpcu pierwsi Żydzi.

W 1556 roku Sierpc został miastem powiatowym. W następnym stuleciu Sierpc nękały liczne pożary, w tym jeden największych w roku 1630, kiedy to spłonął kościół farny, klasztor oraz całe Stare Miasto. Z kolei w wieku XVII wiele szkód wyrządzili szwedzcy dragoni. W czasie "potopu" Sierpc został zajęty przez wojska szwedzkie pod dowództwem gen. Steenbecka. Oddział płk. Izraela wymordował mieszkańców, zaś samo miasto zostało doszczętnie spalone i ograbione. W latach 1699-1711 miasto nękane było kolejnymi atakami i przemarszami wojsk (szwedzkich, rosyjskich, stronników Stanisława Leszczyńskiego i Sasów). Brak żywności powodował nie tylko powszechny głód, ale i zarazy. Z czasem jednak Sierpc podźwignął się z upadku, choć nie powrócił już do dawnej świetności. 

W 1793 roku, po drugim rozbiorze, Sierpc włączony został do zaboru pruskiego. W związku z tym stracił także status miasta prywatnego. W 1794 roku teren ziemi sierpeckiej objęła insurekcja kościuszkowska. W dużym stopniu miasto zostało zniszczone w czasie wojen napoleońskich w latach 1806-1807. W latach 1807-1815 znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego, a później weszło w skład Królestwa Polskiego. 

W XIX wieku Sierpc rozwijał się, rosła liczba ludności. Około roku 1829 powstała fabryka sukna i dywanów, zaś od 1830 roku działała fabryka mydła. Do roku 1830 funkcjonowało w mieście 5 browarów. Nad rzeką zbudowano rzeźnię, zaś w 1830 roku powstały jatki miejskie. Zwiększała się stale liczba osób związanych z handlem.

Miejscowa ludność brała czynny udział w Powstaniu Listopadowym, po upadku którego w mieście umieszczono tymczasowo garnizon rosyjski. Stały garnizon powstał po roku 1863. Utworzenie go wpłynęło na zwiększenie ludności rosyjskiej. W 1863 roku w okolicach Sierpca miały miejsce walki Powstania Styczniowego. Po powstaniu Sierpc stał się ośrodkiem handlu zbożowego. W 1869 roku powstał browar, należący do rodziny Pehlke, funkcjonujący aż do roku 1929. W kolejnych latach rozwijał się przemysł i infrastruktura. Na ożywienie gospodarcze wpłynęło także założenie w 1900 roku Towarzystwa Drobnego Kredytu mającego "wspierać chrześcijański handel i rzemiosło". W mieście istniało kilka szkół państwowych i prywatnych. W 1916 roku powstało prywatne Progimnazjum Filologiczne Męskie. Ponadto w Sierpcu istniały jeszcze szkoły wyznaniowe: ewangelicka i 13 chederów dla dzieci żydowskich, funkcjonowała także żydowska żeńska szkoła Bliny Ajerbach. W 1907 roku odrodziło się Towarzystwo Naukowe Płockie z oddziałami w Sierpcu i Rypinie.

W czasie I wojny światowej, w wyniku walk między Rosjanami a Niemcami, około 20% zabudowy miast i wsi powiatu uległo zniszczeniu. Po zajęciu miasta przez Niemcóww 1915 roku okupanci stosowali grabieżczą politykę, co spowodowało powszechny głód, a w roku 1918 także epidemię tyfusu. Pod koniec wojny ludność zdziesiątkowała także epidemia grypy "hiszpanki". Od roku 1916 na terenie powiatu działała POW. W końcu 1917 roku przeprowadzono ochotniczy zaciąg do Polskich Sił Zbrojnych (tzw. Polnische Wehrmacht), ogłoszony przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego. Co ciekawe - zainteresowanie było większe niż werbunkiem do Legionów Polskich. Jeśli chodzi działania podejmowane przez ludność żydowską, to w przeciwieństwie do ludności polskiej, nie tworzyła ona organizacji zbrojnych. Zakładano jedynie kluby sportowe ("Makabi", "Morgenstern" oraz "Stern"). Po wycofaniu się Niemców w listopadzie 1918 władzę przejęli Polacy. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku, Sierpc został na krótko zajęty przez wojska sowieckie.

Od roku 1921 intensywnie rozwijał się ruch spółdzielczy, otwierano nowe zakłady pracy, budowano gmachy użyteczności publicznej i rozwijano szkolnictwo i działalność kulturalną, inwestowano w infrastrukturę miejską i komunikację. Od marca 1938 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza w kraju lokalna rozgłośnia radiowa. W mieście funkcjonowały 3 hotele, kilka restauracji, kawiarni i cukierni, a także 3 domy publiczne. Istniał także nowoczesny, jak na tamte czasy, szpital. W okresie międzywojennym Sierpc był miastem wielonarodowym. W roku 1939 dominowali Polacy (58%) oraz Żydzi (29%). Poza nimi w mieście było także około 12% Niemców oraz kilka procent Rosjan i Ukraińców.

W czasie kampanii wrześniowej 1939 roku na terenie powiatu sierpeckiego nie prowadzono większych działań militarnych. 8 września do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a powiat sierpecki wcielono do regencji ciechanowskiej (Regierungbezirk Zichenau) III Rzeszy. Sierpc przemianowano na Schirps, a od maja 1941 roku na Sichelberg. W mieście działało Gestapo, a w dzielnicy żydowskiej utworzono getto i rozpoczęto wywózkę ludności do Generalnej Guberni. Getto zlikwidowano w końcu 1941 roku. Represje dotykały także ludność polską – w 1940 roku około 600 osób wysłano do obozów koncentracyjnych w Dachau i Mauthausen. Należy podkreślić, iż w powiecie sierpeckim było sporo niemieckich rodzin, które służyły pomocą ludności polskiej, chroniąc przed wywozem na roboty, ostrzegając przed aresztowaniem lub niekiedy współpracując nawet z konspiracją. Od początków okupacji na terenie powiatu sierpeckiego rozpoczęły działalność organizacje zajmujące się tajnym nauczaniem, jak również konspiracyjne organizacje zbrojne (ZWZ/AK, BCh, NSZ, GL i AL.). 20 I 1945 roku oddziały 65 Armii gen. Pawła Batowa, wchodzącej w skład II Frontu Białoruskiego dowodzonego przez marszałka Konstantego Rokossowskiego, wyzwoliły Sierpc spod niemieckiej okupacji. Po zajęciu miasta żołnierze rozpoczęli grabież. Sytuację opanowali dopiero funkcjonariusze NKWD. Wkrótce rozpoczęto organizowanie struktur władzy komunistycznej i prześladowania przeciwników politycznych. Represje dotknęły także okoliczną ludność pochodzenia niemieckiego. Do ZSRR wywieziono około 200 osób związanych z AK i NSZ. Nieco później represje dotknęły działaczy legalnego PSL. W tej sytuacji na terenie powiatu wzmogło działalność podziemie zbrojne, aktywne do roku 1953 roku.

Do roku 1955 większość firm została upaństwowiona. Podobnie rzecz się miała z rzemiosłem, jednakże ten sektor zaczął masowo odradzać się od 1956 roku. Dynamiczny rozwój infrastruktury i przemysłu miał miejsce w latach 1972-1981 – zbudowano kanalizację, nowe ulice, powstało szereg bloków mieszkalnych, uruchomiono nowe zakłady przemysłowe. Rozwijały się instytucje związane z oświatą i życiem społeczno-kulturalnym. W 1971 roku powstało Muzeum Etnograficzne, zaś w 1975 roku Park Etnograficzny. W wyniku ich połączenia w roku 1987 utworzono Muzeum Wsi Mazowieckiej. W 1969 roku powstał tutejszy oddział Towarzystwa Naukowego Płockiego. Po zmianach ustrojowych władza w mieście i gminach powróciła w ręce samorządów lokalnych. 1 stycznia 1999 roku Sierpc 4 raz w swej historii stał się miastem powiatowym. Jednakże innym przejawem zmian był upadek instytucji, do tej pory finansowanych przez państwo. Powstał za to szereg prywatnych firm, a prywatyzacja nie ominęła też największych sierpeckich przedsiębiorstw – Zakładów Piwowarskich i „Bacutilu” (obecnie „Cargill-Pasze”).

W 1996 roku z odbył się w Sierpcu I Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny "Kasztelania", który od tej pory organizowany jest corocznie.

Zatrzymując się w Sierpcu warto - oprócz pokazanych przeze mnie poniżej zabytków - odwiedzić ciekawy skansen wsi mazowieckiej. Nam, niestety, zabrakło na to czasu, lecz ciekawą i bogato ilustrowaną relację z tego miejsca zamieścił w "Kolumberze" Czarmir.

Większość informacji o dziejach Sierpca i lokalnych zabytkach zaczerpnąłem z portalu "Sierpc online". 

  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc
  • Sierpc

Zaloguj się, aby skomentować tę podróż

Komentarze

  1. eli_ko
    eli_ko (28.04.2014 20:08) +1 + -
    Ciekawie tu u Ciebie. Przez Sierpc i Rypin kiedyś przejeżdżałam, ale dopiero dzięki Tobie tak naprawdę zobaczyłam te miasteczka.
    Pozdrawiam :)
  2. lmichorowski
    lmichorowski (20.04.2014 21:23) 0 + -
    Ponieważ czasami zdarza mi się przez Sierpc przejeżdżać, to przy najbliższej okazji spróbuję zahaczyć o sierpecki kirkut. Pozdrawiam i życzę miłych, radosnych Świąt.
  3. anna.amarasekara
    anna.amarasekara (20.04.2014 17:29) +1 + -
    Sierpc to miejsce mojego urodzenia, oprócz skansenu jest jeszcze cmentarz żydowski, pozostałość po dawnej cerkwi ...... ania pozdrawia
  4. przedpole
    przedpole (29.03.2014 19:06) +2 + -
    Ciekawa wycieczka, architektoniczna, co lubię. Pozdrawiam
  5. pt.janicki
    pt.janicki (29.03.2014 11:03) +2 + -
    ...szczególnie zdjęcia z Sierpca mnie zastanowiły. Spory kawałek prawdy o tym mieście pokazałeś, Leszku! Dobrze utrzymane te najbardziej znane zabytki i wymagające sporego zaangażowania, pewnie nie tylko sierpczan, te mniej znane...
  6. hooltayka
    hooltayka (27.03.2014 8:38) +4 + -
    Nieznany mi rejon Polski.
    Wielki plus za tekst i rzetelne przygotowanie podróży.
    Pozdrawiam-)
lmichorowski

lmichorowski

Leszek Michorowski
Punkty: 506827