Ajax Loader Ładuję ...

Największa w Polsce - po Krakowie - liczba zabytków, reprezentujących najlepsze osiągnięcia gotyckiej architektury ceglanej w Europie, najlepiej zachowany zespół gotyckiej architektury mieszkalnej w Europie północnej, unikalny średniowieczny układ przestrzenny,  widoczne wpływy przodujących ośrodków sztuki europejskiej z Brugią, Gandawą i Lubeką na czele, sześć zabytków klasy zerowej, 50 zabytków klasy pierwszej i 270 klasy drugiej (używając dawnej, nieobowiązującej już, ale dość precyzyjnej klasyfikacji) - już samo to wystarcza, by Toruń stał się celem podróży dla najbardziej wymagającego turysty. A dodać jeszcze należy urocze nadwiślańskie bulwary, nastrojowe uliczki i zaułki, muzea i pomniki, dostojne kościoły, pamiątki po najbardziej znanym mieszkańcu, który "wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię", klimatyczne kawiarenki i knajpki - wszystko to sprawia, że w Toruniu nie sposób się nudzić. Każdy na pewno znajdzie tu coś dla siebie. Atmosferę miasta dobrze oddaje lansowane przez torunian hasło "Gotyk na dotyk". Bo ślady przeszłości są tu widoczne na każdym niemal kroku. A przeszłość była bardzo bogata i burzliwa...

Choć ślady osadnictwa w okolicach Torunia sięgają epoki paleolitu, a w czasach rzymskich tereny te położone były na słynnym szlaku bursztynowym, to powstanie tego jednego z najpiękniejszych miast polskich zawdzieczamy rycerzom niemieckiego zakonu NMP. Przybyli oni na te tereny na początku lat 30-tych XIII wieku i na miejscu dawnego grodu słowiańskiego zbudowali swój pierwszy zamek, będący siedzibą komtura. Stąd wyruszały ich wyprawy na podbój plemion pruskich.

Już w końcu roku 1233 wieliki mistrz Herman von Salza lokował Toruń na prawie chełmińskim, zaś w trzydzieści lat później, w roku 1264, prawa miejskie uzyskało sąsiadujące ze Starym - Nowe Miasto. W roku 1454 doszło do połączenia Starego i Nowego miasta w jeden organizm, ale pozostawiono oddzielające je obwarowania. Zanim jednak to nastąpiło, Toruń w roku 1280 wstąpił do Hanzy i wkrótce stał się prężnym, najważniejszym do czasu przejęcia tej roli przez Gdańsk, ośrodkiem handlowym w dorzeczu dolnej Wisły. 

XIV i XV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Powstały wówczas najważniejsze, zachowane do dziś zabytki gotyckie. Mimo, że Toruń odgrywał znaczącą rolę gospodarczą i polityczną w państwie krzyżackim, jego bogaty patrycjat dążył do poddania miasta pod władzę królów polskich. Wyrazem tego było uczestnictwo Torunia w zawiązanej przeciw Krzyżakom w 1440 roku konfederacji szlachty i miast, zwanej Związkiem Pruskim. To właśnie jego rada, obradująca w Toruniu wypowiedziała posłuszeństwo Zakonowi, co dało asumpt do wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku. Kończący ją pokój, zawarty w 1466 roku właśnie w Toruniu, przesądził o włączeniu miasta i nowej prowincji - Prus Królewskich - w granice Polski. Prusy Królewskie cieszyły się znaczną autonomią - miały własny skarb, monetę (bitą od 1528 roku w Toruniu), prawa, herb i pieczęć. Toruń, obok Gdańska i Elbląga, był jednym z trzech tzw. Wielkich Miast Pruskich.

XVI stulecie i I połowa XVII wieku to drugi okres szybkiego rozwoju Torunia. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym, składzie soli i towarów solnych, wielkich dorocznych jarmarkach międzynarodowych. Znalazło to odicie w wyrafinowanej architekturze i wystroju świątyń, gmachów publicznych i kamienic mieszczańskich, bujnym życiu kulturalno-artystycznym i rozwoju oświaty. Rozwijająca się reformacja uczyniła z Torunia ważny ośrodek protestantyzmu w Rzeczypospolitej. W roku 1568 nastąpiło otwarcie protestanckiego Gimnazjum Akademickiego, a w roku 1594 uroczyste podniesienie go do rangi uczelni półwyższej. Wkrótce, konkurencją dla niego stało się, powstałe w 1605 roku, katolickie Kolegium Jezuickie.

W roku 1629 miasto odparło oblężenie Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych, dzięki czemu Toruń stał się jedną z najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. W roku 1645 w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów, które choć nie osiągnęło celu - odbiło się szerokim echem w całej ówczesnej Europie.

Wojny, toczące się w II połowie XVII i na początku XVIII wieku, znacznie osłabiły miasto. W latach "potopu" miała miejsce blisko 3-letnia okupacja szwedzka, a wojna północna przyniosła miastu największe w jego historii zniszczenia. W wyniku szwedzkiego ostrzału w 1703 roku, spłonęła znaczna część Rynku, ratusz i kościoły. W 1708 roku ludność miasta została zdziesiątkowana przez wielką epidemię dżumy. Latem 1724 doszło do zamieszek między katolikami i protestantami, które przeszły do historii jako tzw. "tumult toruński". Zakończył się on surowym wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta, Jana Godfryda Roesnera i kilku radnych, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju.

W wyniku II rozbioru Polski, Toruń dostał się w roku 1793 pod władzę Prus. W epoce napoleońskiej, w latach 1807-1815, znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, by po upadku Napoleona powrócić pod zabór pruski. XIX wiek przyniósł powolny rozkwit gospodarczy i nowe inwestycje. Linie kolejowe połączyły Toruń z wieloma miastami, rozwinięto infrastrukturę miejską. Prusacy zbudowali koszary, szpital, fortyfikacje, arsenały, dworce, pocztę, kilka fabryk, sąd. Wszystko to w stylu neogotyckim, co przypominać miało o krzyżackich korzeniach miasta. I przypomina. Jednakże, poza zewnętrznym sztafażem, próba nadania miastu na wskroś niemieckiego charakteru nie powiodła się. W II połowie XIX wieku to właśnie Toruń stał się największym ośrodkiem polskości na Pomorzu (działało tu blisko 40 polskich organizacji).

Po I wojnie światowej, w wyniku postanowień traktatu wersalskiego, Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 roku wojska niemieckie opuściły miasto. W okresie międzywojennym Toruń był dynamicznie rozwijającą się stolicą województwa pomorskiego. Ilość mieszkańców podwoiła się, zbudowano wiele nowych osiedli, a w roku 1940 zamierzano otworzyć uniwersytet. Uniknięto zarazem budowy wielkich zakładów przemysłowych.

Po wybuchu II wojny światowej Toruń został zajęty przez Niemców i włączony do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). W czasie okupacji niemieckiej i zajęcia przez Armię Czerwoną w 1945 roku, miasto na szczęście uniknęło większych zniszczeń.

W okresie PRL Toruń stracił na znaczeniu. Wprawdzie tuż po wojnie powołano Uniwersytet Mikołaja Kopernika i wybudowano kilka dużych zakładów (w tym "Elanę"), to jednak siedzibą województwa została bardziej "proletariacka" Bydgoszcz, w której nowa władza cieszyła się większym, niż w Toruniu, poparciem. W latach 1975-1999 Toruń był siedzibą nowoutworzonego województwa toruńskiego, a po reformie administracyjnej jest obecnie współstolicą województwa kujawsko-pomorskiego. Po roku 1989 miasto stało się centrum inwestycyjnym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudował się Uniwersytet Mikołaja Kopernika, powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. Pojawili się prywatni inwestorzy. W 1997 roku zespół Starego i Nowego Miasta i ruiny zamku krzyżackiego wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO, a w 2004 roku wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. W roku 2007 miasto rozpoczęło starania o przyznanie mu tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016.

  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń
  • Toruń

Chełmża położona jest na terenie ziemi chełmińskiej. Ze względu na korzystne, obronne położenie, od prawieków objęta była osadnictwem. Pierwsze jego ślady sięgają ostatniego okresu starszej epoki kamienia (paleolit schyłkowy). Znacznie później, bo około 4500 tys. lat p.n.e. na ziemię chełmińską przybyli pierwsi rolnicy. Około połowy VII wieku n.e. na tereny te zaczęła napływać ludność słowiańska z grupy plemiennej Goplan. W okresie panowania pierwszych Piastów, w zasadzie cała ziemia chełmińska - a więc także osada Łoza (obecna Chełmża) - weszła w skład, utworzonej wówczas kasztelanii. Po śmierci księcia Bolesława Krzywoustego w 1138 roku i podziale Polski na dzielnice, ziemia chełmińska znalazła się we władaniu jego syna Bolesława IV Kędzierzawego, jako część Mazowsza.

Próby podboju pogańskich plemion pruskich, sąsiadujących od północy z Mazowszem i ziemią chełmińską, podejmowane przez polskich władców, spowodowały odwetowe, niszczące najazdy Prusów. Na początku XIII wieku władcą tej ziemi był książę Konrad I Mazowiecki. W tymże czasie, misję chrystianizacji pogańskich Prusów prowadził, konsekrowany na biskupa misyjnego Prus, Chrystian z zakonu cystersów. Otrzymał on w 1222 roku od księcia Konrada, liczne posiadłości na ziemi chełmińskiej. Sześć lat później książę Konrad nadał ziemię chełmińską rycerzom zakonnym Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Krzyżacy przejęli znaczną część posiadłości Chrystiana, a w 1243 roku podzielono jego misyjne biskupstwo pruskie na cztery diecezje, tworząc między innymi diecezję chełmińską. Pod koniec 1245 roku biskupem tej diecezji został dominikanin Heidenryk, który na miejsce swego pobytu wybrał osadę Łoza. Zapewne wówczas Łoza, będąc stolicą diecezji chełmińskiej, otrzymała nową nazwę - Culmense. W 1251 roku po raz pierwszy wymieniona jest ona w dokumentach jako miasto (civitas).

W II połowie XIII wieku, w czasie wielkich powstań Prusów, także i Chełmżę dotknęła wojna. Była kilkakrotnie oblegana, a w 1263 roku została złupiona i częściowo spalona przez Henryka Monte, wodza Natangów. W 1286 roku miasto zniszczył pożar, ale w następnych latach nastąpiła jego rozbudowa. XV-wieczne wojny polsko - krzyżackie to okres kolejnych klęsk. Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku wojska polskie zajęły na krótko Chełmżę, a biskup chełmiński Arnold Stapil złożył hołd królowi Władysławowi II Jagielle. W 1422 roku Chełmża została zdobyta przez wojska królewskie i poważnie zniszczona. W wyniku wojny trzynastoletniej (1454-1466) miasto zostało wcielone do Królestwa Polskiego.

Na początku XVI wieku pojawiają się zwolennicy reformacji. Dochodzi do upadku miejskiego konwentu franciszkanów. Powracają oni do Chełmży dopiero sto lat później, w 1625 roku. W czasie wojny północnej na początku XVIII wieku, a także w czasie późniejszych wojen tego stulecia (sukcesyjnej i siedmioletniej) przez tereny ziemi chełmińskiej przetaczały się wojska saskie, szwedzkie, rosyjskie oraz zwolennicy Stanisława Leszczyńskiego. Zarówno to, jak i inne klęski (jak epidemia dżumy w latach 1708-1710), doprowadziło do upadku miasta.

W wyniku I rozbioru w 1772 roku, Chełmża znalazła się w granicach Prus. W epoce napoleońskiej miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego.  Mimo, że w 1824 roku stolica diecezji przeniesiona zostaje z Chełmży do Pelplina miasto rozwija się, jako zaplecze handlowo-rzemieślnicze, a następnie i przemysłowe dla okolicznego rolnictwa. W dobie Wiosny Ludów w 1848 roku następuje ożywienie polskiego patriotyzmu, czego wyrazem jest między innymi powstanie Koła Ligi Polskiej. W 1866 roku utworzone zostaje Towarzystwo Rolniczo-Przemysłowe. W roku 1879 powołany zostaje w Chełmży sąd rejonowy. W tym okresie powstają również dwa banki oraz nowa szkoła. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż Żydzi, których było w mieście około 8 %, zbudowali w latach 80-tych XIX wieku synagogę. W 1882 roku zbudowano w Chełmży, największą w ówczesnej Europie cukrownię oraz duży węzeł kolejowy. Inwestycje te spowodowały napływ pracowników i szybki wzrost liczby ludności miasta.

Rozwój zostaje jednak zahamowany przez wybuch I wojny światowej. Rok 1917 wsławił się w dziejach Chełmży, jako rok licznych zamieszek ulicznych. Następuje ożywienie ducha polskiego, czego wyrazem są manifestacje uczniów przeciwko nauce w języku niemieckim. 8 stycznia 1919 roku Polacy zaatakowali maszerujący do Chełmży oddział Grenzschutzu, lecz w wyniku przeważających sił wroga zostali odparci. Na mocy Traktatu Wersalskiego, Chełmża znalazła się w Polsce. W okresie międzywojennym dominującą rolę przejęła w mieście endecja oraz w nieco mniejszym stopniu socjaliści.

Po wybuchu II wojny światowej, 6 września 1939 roku do Chełmży wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczęła się eksterminacja ludności polskiej, wobec czego większość mieszkańców przyjęła III i IV grupę „Volklisty”. W dniu 24 stycznia 1945 roku Armia Czerwona zajęła Chełmżę i ponownie zaczęła się martyrologia - tym razem w kierunku odwrotnym tj. za domniemane lub faktyczne sprzyjanie Niemcom. Ponad 600 osób zostało wywiezionych na Syberię, z czego większość nie powróciła. Rosjanie mieli też wywieźć urządzenia cukrowni, lecz energiczna interwencja u władz sowieckich zapobiegła wywózce. Rozpoczął się okres rozwoju miasta. W lutym 1946 roku Chełmża liczyła 10.700 mieszkańców, natomiast w 1980 r. już 15.000. W dniu dzisiejszym Chełmżę zamieszkuje 15.283 mieszkańców.

  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Chełmża
  • Kiełbasin koło Chełmży
  • Kiełbasin koło Chełmży
  • Kiełbasin koło Chełmży
  • Kiełbasin koło Chełmży

Wielka Łąka to spora wieś, leżąca przy szosie Toruń - Olsztyn w pobliżu Kowalewa Pomorskiego. Podobnie jak wiele okolicznych miejscowości, ma ona średniowieczny rodowód. Pierwsza wzmianka o czynszowej wsi Lancke - bo taką nazwę nosiła wówczas Wielka Łąka - pochodzi z 1415 roku. Podczas wojny trzynastoletniej w latach 1454–1466 osada została zniszczona i spalona. Po II pokoju toruńskim przeszła na własność króla polskiego, który obdarowywał nią zasłużone osoby. I tak, w 1519 roku wieś posiadał Henryk Holzstein, w 1555 roku - wojewoda chełmiński, Stanisław Kostka, a w 1567 roku należała do burmistrza toruńskiego, Jana Strobanda. W XVIII wieku wieś była dzierżawiona przez kasztelana chełmińskiego, Piotra Czapskiego, od 1728 roku - przez Władysława Orłowskiego, a od 1744 roku - przez podkomorzego dworskiego, Jana Rafała Gruszczyńskiego, wdowa po którym, za zgodą królewską przekazała wieś Józefowi Bagniewskiemu. W 1773 roku większą część wsi przejęła generałowa Józefa Jeżewska. W 1801 roku dobra przeszły w drodze sprzedaży w ręce Augustyna Działowskiego, a po nim Julianny Działowskiej. Ostatnimi właścicielami majątku była rodzina Gajewskich. 

Przejeżdżając przez Wielką Łąkę warto zatrzymać się, by obejrzeć zabytkowy kościół parafialny p.w. św. Katarzyny i św. Małgorzaty oraz dworek z XIX wieku, otoczony niewielkim parkiem. Pierwszy kościół w tym miejscu został zbudowany zapewne na przełomie XIII i XIV wieku. Został jednak zniszczony w czasie wojen polsko-krzyżackich. Odbudowany w II połowie XV wieku, został w latach 1861-1863 gruntownie przebudowany w stylu neogotyckim z fundacji ówczesnego właściciela wsi. Ksawerego Działowskiego i jego żony.

 

  • Wielka Łąka
  • Wielka Łąka
  • Wielka Łąka

Kowalewo Pomorskie to miasto położone na szlaku Toruń - Brodnica w odległości około 20 km na północny-wschód od grodu Kopernika. Pierwsza wzmianka o nim pojawia się w tzw. "dokumencie łowickim" z 1222 roku, w którym książę Konrad I Mazowiecki nadaje biskupowi misyjnemu Chrystianowi między innymi gród "Kowalewo" w ziemi chełmińskiej.

W roku 1231 gród ów przejmują rycerze Zakonu Szpitala NMP, którzy w roku 1275 zakładają miasto i z racji walorów obronnych miejsca (położenie nad brzegiem jeziora i licznych bagien) - wznoszą tu w końcu XIII-tego stulecia zamek, będący siedzibą komtura. Nadają oni również miejscowości niemiecką nazwę Schönsee, czyli "piękne jezioro". Zbudowany przez Krzyżaków zamek posiadał 4 narożne wieże, wysoką wieżę sygnalizacyjną i otoczony był fosą oraz murem. Był budowlą trudną do zdobycia. Oblegali go Prusowie w 1273 roku, Tatarzy w 1286 roku, Władysław I Łokietek w 1330 roku, a w 1422 roku Władysław II Jagiełło - wszyscy bezskutecznie.

Miasto Kowalewo zbudowane zostało na planie prostokąta, zgodnie ze średniowiecznym obyczajem i podobnie jak zamek, otoczone było murem. Do Polski powróciło po II pokoju toruńskim, kończącym wojnę trzynastoletnią. Miasto zyskało na znaczeniu, gdy w roku 1611 połączono urząd wojewody chełmińskiego z urzędem starosty kowalewskiego. Odbywały się tu wówczas obrady sejmików szlacheckich, sesje sądów grodzkich, targi, jarmarki i odpusty. W 1670 roku powstało, istniejące do dziś Bractwo św. Anny.

Okres prosperity przerwały wojny szwedzkie. W 1629 roku feldmarszałek Wrangel zdobył i złupił Kowalewo, a szwedzka okupacja w latach 1655-1657 zrujnowała miasto. Dalsze zniszczenia przyniosły XVIII-wieczne wojny ze Szwedami, a także wojna domowa stronników Augusta II Saskiego i Stanisława Leszczyńskiego. 5 października 1716 roku doszło do bitwy pod Kowalewem, słynnej z powodu ostatniej w dziejach szarży husarii.

W 1772 roku, na mocy traktatu o I rozbiorze Polski, Kowalewo zostało włączone do Prus. Okres pokoju i prowadzone przez władze osadnictwo pozwoliły na odbudowę zniszczeń. W latach 1806-1807 król pruski Fryderyk Wilhelm III wystąpił zbrojnie w sojuszu z Rosją, przeciwko rosnącej w potęgę Francji cesarza Napoleona I. Poniósł porażkę. Francuzi zajęli Berlin, a monarcha pruski uciekł do Królewca. W grudniu 1806 roku oddziały legionów polskich generała Dąbrowskiego zajęły Kowalewo, które następnie włączono do powstałego w 1807 roku Księstwa Warszawskiego. W 1813 roku do Kowalewa wkroczyły wojska rosyjskie generała Woroncowa i stacjonowały tu do klęski Napoleona w 1815 roku. Potem miasto wróciło pod władzę pruską.

W roku 1833 Kowalewo utraciło prawa miejskie, bo nie mając środków na opłacanie wysokich składek, wystąpiło ze Związku Miast Pruskich. Ale pomimo tego rozwijało się szybko. W końcu XIX wieku wybudowano cukrownię, rzeźnię, mleczarnie, gazownię, zainstalowano pierwsze telefony i doprowadzono linię kolejową, a na początku następnego stulecia uruchomiono wodociągi i rozpoczęto budowę kanalizacji. Rozwijała się też aktywność społeczna - działało wiele polskich organizacji od Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", Towarzystwa Czytelni Ludowych, po stowarzyszenia kościelne.

Mimo, że I wojna światowa skończyła się w 1918 roku klęską Niemiec, Kowalewo jeszcze przez 2 lata, do czasu ratyfikacji pokoju wersalskiego, pozostawało formalnie w granicach Prus. Dopiero 19 stycznia 1920 roku do miasta wkroczyły wojska polskie. W okresie międzywojennym, pod względem społeczno-zawodowym Kowalewo było typowym miasteczkiem pomorskim. Około 38% ludności stanowili robotnicy, 25% - rzemieślnicy, 18% - pracownicy umysłowi, 15% - rolnicy i 4% - kupcy. Mimo istnienia kilku zakładów przemysłowych dużym problemem było jednak bezrobocie.

7 września 1939 roku Kowalewo zostało zajęte przez Niemców. Okupacja przyniosła represje, wysiedlenia, wywózki do obozów pracy i prześladowania ludności polskiej. Po wojnie w mieście powstały nowe ulice, osiedla, zakłady pracy i szkoły. W tym samym czasie powstały też wielkie toruńskie zakłady przemysłowe, w których pracę znalazło wielu mieszkańców Kowalewa.

  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie
  • Kowalewo Pomorskie

Wrocki to wieś leżąca pomiędzy Brodnicą i Kowalewem Pomorskim. Założona została przez Krzyżaków, później była wsią szlachecką. W 1570 roku była w posiadaniu Zarębów, w roku 1790 -  Trzcińskich. Znajduje się tu gotycki kościół p.w. św. Marcina, zbudowany pod koniec XIII wieku, a w kolejnym wieku rozbudowany. Na początku XVII wieku kościół został zniszczony podczas wojny polsko-szwedzkiej, a następnie odbudowany. W 1925 roku przeprowadzono jego gruntowną renowację. 

  • Wrocki
  • Wrocki
  • Wrocki
  • Wrocki
  • Wrocki
  • Wrocki

Jadąc w kierunku Chełmna warto zatrzymać się na kilka chwil w Wąbrzeźnie. Nas zainteresowała tu XIX-wieczna zabudowa rynku i sąsiadujących z nim uliczek, a także dwie świątynie: XIV-wieczny kościół parafialny p.w. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza i znacznie późniejszy, bo pochodzący z I połowy XIX wieku kościół p.w. Matki Boskiej Królowej Polski.

Historia Wąbrzeźna jest podobna do dziejów wielu innych miast ziemi chełmińskiej. Osadnictwo na tych terenach sięga zamierzchłych czasów przedhistorycznych. Pierwsze jego ślady datowane są na ok. 12.000 lat wstecz. W  połowie 4 tysiąclecia p. n. e. przybyła tu z obszaru Czech i Moraw pierwsza ludność kultury ceramiki wstęgowej (zwana tak od charakterystycznej ornamentyki naczyń)j, żyjąca z uprawy roli i hodowli zwierząt domowych. Kolejne duże migracje miały miejsce w epoce żelaza i we wczesnym średniowieczu. Najazdy i wędrówki ludów powodowały konieczność budowy osad warownych i grodów. Znaleziska z połowy XI wieku, świadczą o tym, iż okolice dzisiejszego Wąbrzeźna utrzymywały intensywne ponadregionalne kontakty handlowe. Istniał tu już wówczas gród o nazwie Wambrez, utrwalonej w źródłach pisanych dopiero w 1246 roku i oznaczającej osadę wśród brzóz. Około roku 1220 został on spalony przez plemiona pruskie.

Po przybyciu na ziemię chełmińską rycerzy krzyżackich w roku 1230, biskup Herman von Prizna rozpoczął budowę zamku. Prawdopodobnie to on nadał mu nazwę „Friedecke” czyli „spokojny zakątek”. Budowę ukończono w 1321 roku. Zamek pełnił funkcję rezydencji biskupiej do 1655 roku, przy czym jedynie w XIV wieku była to główna siedziba biskupa. W latach 1323-1349 zbudowany został też gotycki kościół parafialny z kamienia i cegły. Fundatorem jego budowy był biskup Otton, któremu przypisuje się również otoczenie miasta murami obronnymi.

Wiek XIV i początek XV to rozkwit miasta. Z tego okresu pochodzi nie zachowany przywilej lokacyjny, wystawiony około 1330 roku. Miasto ucierpiało w czasie wojen z zakonem krzyżackim na początku XV wieku. Mieszkańcy Wąbrzeźna, jako poddani wielkiego mistrza, walczyli po stronie Zakonu. Po wojnie trzynastoletniej, na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku, ziemia chełmińska wraz z Wąbrzeźnem przeszły pod panowanie króla polskiego. Władzę nad miastem nadal sprawował biskup chełmiński. Przełom XVI i XVII wieku był okresem największej świetności miasta. Nastąpił rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, lokalnego handlu oraz rzemiosła. Reformacja nie przyniosła większych zmian, gdyż Wąbrzeźno, jako miasto biskupie, pozbawione było swobody wyznania.

Dalszy rozwój miasta zahamowany został przez wojny ze Szwecją. Wąbrzeźno zostało splądrowane w 1629 roku, straty powiększyła epidemia dżumy w 1630 roku, jednak apogeum nieszczęść przypadło na 1655 rok. Wojska szwedzkie pod dowództwem feldmarszałka Gustawa Steenbocka spaliły miasto, a po długim ostrzale zniszczyły zamek biskupi, który po tym wydarzeniu popadł w ruinę. W roku 1700 miasto strawił wielki pożar. Kolejne nieszczęścia przyniosła wojna północna i wojna siedmioletnia. Zamarły handel i rzemiosło. Wpływ na upadek miasta miały również zarazy i nieurodzaje.

W wyniku traktatów rozbiorowych, w 1772 roku Wąbrzeźno znalazło się w zaborze pruskim. Władze rozpoczęły sprowadzanie osadników niemieckich, a w roku 1788 zmieniły nazwę miasta na Briesen. W latach 1807-1815 Wąbrzeźno należało do Księstwa Warszawskiego. Okres ten nie przyniósł wprawdzie upragnionej wolności, ale miał duże znaczenie dla procesu kształtowania się polskiej świadomości narodowej. Po upadku Napoleona, na mocy uchwał Kongresu Wiedeńskiego Wąbrzeźno wróciło pod władzę Prus. Likwidacja ustroju feudalnego przyczyniła się do wzrostu znaczenia gospodarczego Wąbrzeźna. Stało się ono ważnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. W latach 30. XIX wieku osiedlono w Wąbrzeźnie ponad tysiąc kolonistów niemieckich, dla których w 1852 roku ustanowiono parafię protestancką, a 1897 roku powołana została protestancka diecezja wąbrzeska. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, a szczególnie w okresie "Kulturkampfu", polityka wobec Polaków znacznie się zaostrzyła. Usunięto język polski ze szkół średnich, sądownictwa i administracji. Komisja kolonizacyjna wykupywała własność polską, prowadzono akcję osadnictwa niemieckiego. Przełom XIX i XX wieku był jednak okresem znacznego rozwoju przestrzennego i gospodarczego. Do miasta doprowadzono kolej, powstało wiele gmachów, urządzeń infrastruktury oraz zakładów produkcyjnych. Wybudowano wodociągi, elektrownię i drogi. W Wąbrzeźnie w tym okresie działały także organizacje polskie: Towarzystwo Przemysłowe, Spółka „Rolnik”, Bank Ludowy, Towarzystwo Naukowe, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.

Wybuch I wojny światowej spowodował spadek produkcji i zastój w handlu, ale jednocześnie rozbudził nadzieje na odzyskanie niepodległości. Traktat wersalski ostatecznie zadecydował o włączeniu ziemi chełmińskiej do odrodzonej Polski. 19 stycznia 1920 roku Wąbrzeźno opuściły oddziały Grenzschutzu, a dzień później wkroczył do miasta I Pułk Ułanów Krechowieckich pod dowództwem generała Pruszyńskiego. Okres międzywojenny nie przyniósł miastu większych osiągnięć gospodarczych. W Wąbrzeźnie nadal dominowało rzemiosło. Nowo założone i powstałe przed wojną przedsiębiorstwa po krótkim okresie rozwoju podupadały lub ulegały likwidacji w okresie kryzysu gospodarczego. Problemem było bezrobocie. Rozwijały się za to szkolnictwo i kultura polska.

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Wąbrzeźna przez Niemców zaczęły się prześladowania ludności polskiej. Kilkaset osób rozstrzelano, zlikwidowano polskie szkoły, organizacje, ponownie zmieniono nazwę miasta na Briesen Westpreussen. Rozpoczęto również akcję wysiedleńczą. Odpowiedzią na terror był opór - tworzyły się organizacje konspiracyjne, których zadaniem były walka zbrojna, sabotaż i działalność wywiadowcza. Po wojnie przystąpiono do organizowania administracji państwowej i uruchomienia warsztatów pracy. Na początku lat 50. XX wieku powstały Pomorskie Zakłady Tworzyw Sztucznych. Obok tego dużego zakładu powstawały również małe i średnie przedsiębiorstwa. Zagospodarowano tereny rolnicze i zwiększono poziom produkcji rolnej. Miasto zaczęło się rozbudowywać.

  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno
  • Wąbrzeźno

Lisewo jest sporą wsią, położoną około 20 km na wschód od Chełmna. Znajduje się tu ciekawy kościół z przełomu XIII i XIV wieku. Wieś powstała zapewne w połowie XIII wieku, lecz pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1293 roku. Wiadomo, że od drugiej połowy XIV wieku w kościele lisewskim odbywały się sądy rycerskie ziemi chełmińskiej. Poza tym, rycerstwo zbierało się tu na zjazdach. W czasie jednego z nich, w 1437 roku podjęto decyzję o wznowieniu działalności antykrzyżackiego Towarzystwa Jaszczurczego. Lisewo znacznie ucierpiało podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1414 roku. Po 1454 roku, było dużą wsią królewską, podległą starostwu w Lipienku. U schyłku średniowiecza i w początku XVI wieku wieś stanowiła siedzibę rodu Lisowskich.

Wiek XVI był dla Lisewa okresem prosperity. Długotrwały pokój i dobre możliwości sprzedaży zboża zapewniły większości mieszkańców dostatnie jak na owe czasy i potrzeby życie. Klęski przyszły w następnym stuleciu. Liczne wojny, przemarsze wojsk i epidemie spowodowały zniszczenia i spadek ludności o 25%.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, wieś przeszła na własność pruskiego skarbu państwa. W epoce napoleońskiej należała do Księstwa Warszawskiego. Od połowy XIX wieku w Lisewie, za sprawą miejscowych proboszczów ks. Stanisława Machorskiego i ks. Augustyna Łebińskiego, rozwijała się polska działalność kulturalno-społeczna. Jej celem było przeciwstawienie się germanizacji. Działały tu polskie organizacje - Liga Polska, Towarzystwo Rolnicze, Bank Ludowy, polska biblioteczka, odbywały się amatorskie przedstawienia. W 1906 roku doszło do strajku uczniowskiego w obronie nauczania religii w języku ojczystym. Na przełomie XIX i XX wieku powstała tu także parafia ewangelicka skupiająca mniejszość niemiecką, mieszkało też nieco Żydów.

Jesienią 1939 roku członkowie miejscowego Selbstschutzu aresztowali i rozstrzelali kilku mieszkańców Lisewa, wśród nich - ks. Augustyna Łebińskiego i ks. Edmunda Klebba. W styczniu 1945 roku Lisewo zajęła Armia Czerwona. Wiosną 1945 roku NKWD przeprowadziło aresztowania wśród mieszkańców i deportowało do ZSRR 120 osób, połowa z nich zmarła. Ku ich czci i na pamiątkę ofiar stalinizmu na cmentarzu przykościelnym ufundowano pomnik.

  • Lisewo
  • Lisewo
  • Lisewo
  • Lisewo
  • Lisewo

Chełmno jest urocze. Gdy patrzymy na nie od strony Wisły, widzimy jak usadowione na skraju wysokiej skarpy, ceglaną bryłą wyrasta ponad otaczającą je zewsząd zieleń. Ponad nią wznoszą się masywne gmachy i wieże gotyckich kościołów oraz smukła iglica renesansowego ratusza. Warto wjechać do miasta i zanurzyć się w klimatyczne uliczki starówki, pospacerować wzdłuż średniowiecznych murów obronnych, podziwiać piękny ratusz pośrodku rynku, otoczonego stylowymi kamieniczkami, chłonąć atmosferę pokrytych patyną wieków gotyckich kościołów czy wreszcie - nacieszyć oczy wspaniałą panoramą, roztaczającą się z wieży chełmińskiej fary.

Tereny, na których leży Chełmno są związane z Polską od zarania naszej państwowości. Samo miasto było początkowo osadą, położoną około 4 km od dzisiejszego Chełmna. W XII wieku zaczęła ona odgrywać rolę ośrodka władzy kasztelańskiej. Duże znaczenie grodu oraz jego położenie w sąsiedztwie wrogich plemion pruskich powodowało, że osada chełmińska była często atakowana, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że władający tymi terenami książę Konrad I Mazowiecki postanowił sprowadzić tu rycerzy z zakonu Najświętszej Marii Panny. Dla Chełmna było to jedno z najważniejszych wydarzeń w jego całej historii.

Rycerze w białych płaszczach z czarnym krzyżem przybyli do ziemi chełmińskiej w 1230 roku i wkrótce po pokonaniu Prusów zaczęli tu budować zręby swego państwa. Wraz z pojawieniem się Zakonu, zmieniono lokalizację Chełmna. Porzucając spalony stary gród, mistrz krajowy Herman Balk za swoją siedzibę obrał wzgórze, na którego terenie dziś znajduje się wieś Starogród. Chełmno przeznaczono na stolicę tworzącego się państwa krzyżackiego. Zakon przystąpił do budowy zamku, w którym do połowy XIII wieku mieściła się siedziba I Komturii. W grudniu 1233 roku wielki mistrz Herman von Salza i mistrz pruski Herman Balk wystawili dla Chełmna dokument lokacyjny, tzw. Przywilej Chełmiński, który stał się podwaliną dla powstającego Chełmna, a także wielu innych miast. W roku 1239 Krzyżacy przenieśli po raz kolejny miasto na północ, a w obecnym miejscu Chełmno ostatecznie ulokowano w 1251 roku. Lokację tę potwierdził namiestnik wielkiego mistrza Eberhard von Sayn. Chełmno zachowało status miasta stołecznego tworzonego państwa krzyżackiego, utworzono w nim sąd najwyższy, do którego zwracały się o poradę prawną wszystkie sądy miast lokowanych na prawie chełmińskim.

XIII i XIV wiek to okres rozkwitu Chełmna. Wybudowano wówczas większość podziwianych do dziś budowli, otoczono miasto murami i rozbudowano jego ulice. Do Chełmna zaczęło napływać coraz więcej osadników z Nadrenii i Westfalii, Turyngii, Saksonii oraz ze Śląska. Rozwijało się rzemiosło i handel. W XIV wieku Chełmno przystąpiło do Hanzy i brało żywy udział w jej życiu, kiedy reprezentował je burmistrz Ertmar von Herdecke. Później ustąpiło miejsca Toruniowi, by w XV stuleciu wycofać się ze zrzeszenia. W roku 1386 Zakon podjął próbę założenia w Chełmnie uniwersytetu. Mimo przychylności papieża Urbana VI,  projekt ten nie doczekał się realizacji z powodu trudnej sytuacji międzynarodowej Zakonu. Kilkadziesiąt lat później próbę podjęto ponownie, lecz wówczas na przeszkodzie stanął brak funduszy. Po klęsce Zakonu w 1410 roku Chełmno zostało poddane królowi polskiemu, jednak na mocy I pokoju toruńskiego wróciło pod zwierzchnictwo krzyżackie. Miasto odegrało istotną rolę w utworzeniu w 1440 roku antykrzyżackiego Związku Pruskiego, a w roku 1454 przystąpiło do powstania, które zapoczątkowało wojnę trzynastoletnią. W 1457 roku Chełmno zostało zajęte przez krzyżackie wojsko zaciężne, dowodzone przez Czecha Bernarda Szumborskiego. Prowadził on swe twarde i bezwzględne rządy do chwili swej śmierci, tj. do 1470 roku, potem jeszcze Chełmno pozostawało we władzy zaciężnych przez kolejne 9 lat (pomimo tego, że zgodnie z warunkami II pokoju toruńskiego z 1466 roku przeszło formalnie pod władzę Polski). Przez ten cały okres miasto popadło w znaczną ruinę.

W 1505 roku Chełmno zostało darowane przez króla Aleksandra Jagiellończyka, biskupom chełmińskim. W XVI wieku przebudowano część miasta w stylu renesansowym, wyremontowano mury obronne, lecz Chełmno już nigdy nie odzyskało wcześniejszego znaczenia. W połowie XVI wieku ruch reformacyjny nie ominął Chełmna. Do rozszerzenia luteranizmu przyczynił się rektor powołanego gimnazjum humanistycznego, Jan Hoppe. Później jednak, w wyniku działań kontrreformacyjnych biskupa chełmińskiego, niekatolicka część społeczeństwa (głównie znacząca grupa kupców niemieckich) opuściła miasto.

W XVII wieku, na skutek wojen polsko-szwedzkich, a także częstych epidemii Chełmno popadało w coraz większą ruinę. Aby zapobiec upadkowi miasta, król Jan III Sobieski potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje, a biskup Jan Małachowski zezwolił na ponowne osiedlenie się protestantów. W 1692 roku powstała tzw. Akademia Chełmińska, organizacyjnie związana z Uniwersytetem Krakowskim (istniała do 1818 roku). Wielka zaraza na początku XVIII wieku oraz wojny północna i siedmioletnia przyczyniły się do wyniszczenia miasta.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku, Chełmno zostało zajęte przez Prusaków. Protekcyjna polityka Fryderyka II wobec Chełmna, który chciał stworzyć konkurencję dla polskiego jeszcze Torunia, oraz dobra koniunktura gospodarcza przyczyniły się do rozwoju miasta. Ożywieniu uległy ruchy imigracyjne, do miasta napływali osadnicy, głównie ze Szkocji i Holandii. W latach 1807-1815 miasto wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, jednak po kongresie wiedeńskim Chełmno wróciło pod zabór pruski. Władze dokonały kasacji klasztorów katolickich: benedyktynek, dominikanów i franciszkanów. W XIX wieku rozebrano bramy miejskie, zasypano część rowów, utworzono dwie promenady, dokonano rozbudowy infrastruktury miasta, zmieniono w znaczny sposób dawną zabudowę (odbudowując stare domy, bądź budując nowe). Doprowadzono linię kolejową, założono wodociągi, gazownię i oświetlenie ulic, a na początku XX wieku - kanalizację. W całym okresie pruskim Chełmno było ważnym ośrodkiem szkolnictwa. Działały tu szkoły elementarne oraz wyższe: Gimnazjum Katolickie o bardzo wysokim poziomie nauczania, gimnazjum realne oraz Miejska Wyższa Szkoła Dziewcząt. Bardzo ważną pozycję w polskim życiu narodowym pełniło Chełmno w okresie nasilonej germanizacji, tutaj pojawiło się pierwsze pismo polskie na Pomorzu.

W wyniku klęski Niemiec w I wojnie światowej, Chełmno na mocy traktatu wersalskiego powróciło do Polski. Władze polskie przejęły miasto 22 stycznia 1920 roku. Okres dwudziestolecia międzywojennego nie był dla miasta pomyślny. Z tutejszych ziem wycofała się znaczna część ludności pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, było wśród nich wielu handlowców, kupców, przemysłowców, nauczycieli. Brakowało środków na inwestycje.

Po ataku III Rzeszy na Polskę, Chełmno zostało zajęte przez Niemców już piątego dnia wojny. Władze okupacyjne natychmiast przystąpiły do akcji wyniszczania ludności polskiej i żydowskiej. Zburzono, założoną w 1842 roku, synagogę. W pobliskich Klamrach wymordowano 2000 Polaków. Znaczna część ludności została pozbawiona majątków i warsztatów, w miejsce wysiedlonych pojawiali się, sprowadzeni z Niemiec osadnicy. W styczniu 1945 roku wojska II Frontu Białoruskiego zajęły miasto, bez zadawania mu zniszczeń.

W latach powojennych następował powolny rozwój przemysłu i handlu. W ostatnim dziesięcioleciu zwrócono większą uwagę na turystyczne walory miasta, co wpłynęło na polepszenie jego wyglądu. Po wielu latach przystąpiono do naprawy i konserwacji najstarszych, zabytkowych budowli Chełmna. W 2005 roku ruszył, współfinansowany ze Środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, program rewitalizacji zabytków. Chełmno znalazło się również na liście miast należących do międzynarodowego projektu Szlak Europejskiego Gotyku Ceglanego.

  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno
  • Chełmno

Golub-Dobrzyń to piękne miasteczko, malowniczo położone w pradolinie Drwęcy. Powstało z fuzji dwóch autonomicznych organizmów miejskich - Golubia, położonego w dawnej ziemi chełmińskiej w zakolu po prawej stronie rzeki, i Dobrzynia - niegdyś przedmieścia Golubia, znajdującego się na przeciwległym brzegu, w ziemi dobrzyńskiej.

Pierwszą wzmiankę o wsi Golub znajdujemy dopiero w dokumencie z 1258 roku. Wcześniej, bo w 1231 roku cała ziemia chełmińska zajęta została przez Krzyżaków. Wykorzystawszy obronne położenie osady nad rzeką, rycerze zakonni zbudowali tu w latach 1296-1306 duży zamek na wzniesieniu, a następnie założyli miasto na prawie chełmińskim. Kiedy miało to miejsce - nie wiadomo, gdyż pierwszy dokument lokacyjny zaginął. Lokację potwierdził w 1421 roku wielki mistrz krzyżacki Michał Kuchmeister. Początkowo miasto świetnie się rozwijało, ucierpiało mocno dopiero w wojnie polsko-krzyżackiej w 1414 roku, a szczególnie w tzw. "wojnie golubskiej" w 1422 roku.

Na mocy warunków II pokoju toruńskiego z 1466 roku, Ziemia Chełmińska, jako część Prus Królewskich, wróciła pod władzę Polski. Bardzo pomyślny dla miasta był okres, w którym król Zygmunt III Waza nadał starostwo golubskie (1611-1625) swej siostrze - królewnie Annie Wazównie. Miasto się ożywiło, powstały nowe cechy, kwitł handel. Wojny szwedzkie z lat 1626-1629 i 1655-1660, jak i późniejsza wojna siedmioletnia w latach 1756-1763 przyniosły zniszczenia i zubożenie ludności na skutek upadku handlu, rabunków i nakładanych kontrybucji.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Golub został włączony do Prus. Tymczasem na lewym brzegu Drwęcy, naprzeciwko Golubia, zaczął wyrastać groźny konkurent miasta - Dobrzyń. Jego rozwój nastąpił mniej więcej od drugiej połowy XVII wieku, do czego wydatnie przyczynili się właściciele osady - Działyńscy, obdarzając ją wieloma przywilejami. W 1789 roku hrabia Ignacy Działyński nadał osadzie Przedmieście Golubskie prawa miejskie i nazwał ją Dobrzyniem, ofiarowując miastu swój herb rodowy.

Po II rozbiorze w 1793 roku również Dobrzyń znalazł się pod zaborem pruskim, a w latach 1807-1815 oba miasta - Golub i Dobrzyń - weszły w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona, od maja 1815 roku Drwęca stanowiła granicę między Prusami a Rosją. Czasy zaboru pruskiego w Golubiu to okres germanizacji ludności polskiej, ale także i rodzenia się ruchu narodowego, a potem niepodległościowego jego mieszkańców. Natomiast Dobrzyń w zaborze rosyjskim burzliwie się rozwijał i w krótkim czasie prześcignął Golub.

W okresie międzywojennym Golub należał do województwa pomorskiego, a Dobrzyń do warszawskiego. Sytuacja ta nie sprzyjała ożywieniu obu miast. W czasie okupacji hitlerowskiej szczególnie dotkliwe straty poniósł Dobrzyń. Niemcy wymordowali połowę jego mieszkańców, głównie Żydów, a należące do nich domy i zabudowania spalili. Inną natomiast taktykę zastosowali okupanci wobec mieszkańców Golubia, których ok. 90% zostało pod przymusem wpisanych do III grupy listy narodowościowej niemieckiej. Po wyzwoleniu ponowiono próby połączenia Golubia i Dobrzynia w jeden organizm miejski, co udało się dopiero w 1951 roku. Obecnie miasto jest siedzibą powiatu.

Piękne położenie, zabytkowe kościoły i kamieniczki, a przede wszystkim górujący nad miastem zamek krzyżacki (zwany też często zamkiem Anny Wazówny), na którym odbywają się od ponad 30-lat tradycyjne turnieje rycerskie sprawiają, że do Golubia-Dobrzynia warto przyjechać.

  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń
  • Golub-Dobrzyń

Radzyń Chełmiński to niewielkie miasto, położone na Pojezierzu Chełmińskim, 15 km na wschód od Grudziądza, przy drodze do Wąbrzeźna. W XI wieku istniał tu gród pruski, zdobyty w 1015 roku przez Bolesława Chrobrego. Później powstała tu osada, która w roku 1234 i ponownie w roku 1285 uzyskała lokację na prawie miejskim chełmińskim. W roku 1231 Radzyń wraz z resztą Ziemi Chełmińskiej dostał się pod panowanie Krzyżaków. Wybudowali oni tu warowny zamek Rehden i utworzyli komturstwo. W 1440 roku miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego, a po wojnie trzynastoletniej, na mocy II pokoju toruńskiego zostało włączone do Prus Królewskich, przechodząc pod panowanie Polski. W okresie porozbiorowym Radzyń Chełmiński znalazł się pod zaborem pruskim. Do Polski powrócił w 1920 roku, po ratyfikacji traktatu wersalskiego po I wojnie światowej.

  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński
  • Radzyń Chełmiński

Jabłonowo Pomorskie to miasto położone na Pojezierzu Chełmińskim, nad rzeką Lutryną, na północny wschód od Torunia. Prawa miejskie uzyskało wprawdzie dopiero w 1962 roku, ale pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1222, a więc jej historia sięga już wczesnego średniowiecza. Znalazła się ona w tzw. "dokumencie łowickim", którym książę Konrad I Mazowiecki nadał osadę biskupowi misyjnemu Chrystianowi. Po przejęciu tych terenów przez Krzyżaków Jabłonowo znalazło się w granicach komturstwa brodnickiego. W 1342 roku wielki mistrz krzyżacki Dietrich von Altenburg nadał dobra jabłonowskie rycerzowi Rudigerowi von Lugendorf. Wieś stanowiła potem przez długi okres czasu dobra rycerskie, a w XVI wieku przeszła w ręce rodu Wichulskich, którzy przyjęli nazwisko "Jabłonowscy". Jabłonowo zaczęło się szybciej rozwijać po wybudowaniu w 1886 roku linii i węzła kolejowego na szlaku Poznań - Skandawa i Działdowo - Chojnice. Przejeżdżając przez miasteczko warto zrobić przystanek, by obejrzeć neogotycki kościół parafialny p.w. św. Wojciecha oraz położony w pobliżu XIX wieczny zespół parkowo-pałacowy.

  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie
  • Jabłonowo Pomorskie

Brodnica - stolica Pojezierza Brodnickiego, liczącego ponad 100 jezior - leży nad Drwęcą, na granicy historycznych regionów: Ziemi Chełmińskiej, Prus i Mazowsza. Nazwę swą (zarówno polską jak i niemiecką - Strasburg) zawdzięcza właśnie granicznemu położeniu i przejściu przez rzekę, zwanemu brodem. Lokalizacja taka sprawiła, iż przez stulecia miasto było ważnym ośrodkiem handlowym, pośredniczyło w handlu między krajami Europy Zachodniej i Wschodniej. Najstarszą częścią Brodnicy jest leżące na lewym brzegu Drwęcy Michałowo, gdzie już od XII wieku istniała komora celna i kasztelania należąca do książąt mazowieckich i kujawskich.

Po sprowadzeniu przez księcia Konrada I Mazowieckiego w 1226 roku Krzyżaków do Ziemi Chełmińskiej, nowi gospodarze utworzyli opozycyjny do Michałowa ośrodek administracyjno-gospodarczy. Akt lokacyjny i prawa miejskie Brodnica otrzymała przed rokiem 1298. Ziemię Michałowską Zakon Krzyżacki przejął w zastaw w 1303 roku, a następnie nabył na własność w 1317 roku za długi, od księcia kujawskiego Leszka Ziemomysłowica. XIV wiek stanowi okres gospodarczego rozkwitu Brodnicy. W latach 1305-1339 wybudowano warowny zamek, miasto otoczono potężnymi murami, wzniesiono kościół farny, ratusz i obronne bramy wjazdowe, nastąpił rozwój rzemiosła i handlu. Do początków XV wieku Brodnica stanowiła jeden z ważniejszych ośrodków gospodarczo-militarnych państwa krzyżackiego. W burzliwym okresie wojen polsko-krzyżackich w pierwszej połowie XV wieku Brodnica i Ziemia Michałowska kilkakrotnie przechodziła pod panowanie polskie. W 1440 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego. Pierwszym polskim kasztelanem Brodnicy w latach 1454-1456 został jeden z głównych twórców Związku - rycerz Jan z Wichulca.

Do Królestwa Polskiego Brodnica przyłączona została definitywnie w 1466 roku, po II pokoju toruńskim. Jako miasto królewskie stała się siedzibą starostów. Od początku XVII wieku starostwo brodnickie nadawane było członkom rodziny królewskiej. Starościnami brodnickimi były: Anna Wazówna - siostra Zygmunta III Wazy oraz jego żona Konstancja i córka Anna Katarzyna, żona Władysława IV - Cecylia Renata oraz jego doradca i kanclerz wielki koronny Jerzy Tęczyn Ossoliński, Maria Kazimiera d' Arquien - żona Jana III Sobieskiego, hetman polny koronny Marcin Kalinowski oraz marszałek wielki koronny Franciszek Baliński.

Okres rozkwitu miasta związany jest z osobą Anny Wazówny, która objęła brodnickie starostwo w 1605 roku i mieszkała tu do śmierci w roku 1625. Była osobą inteligentną i wykształconą. Stworzyła w Brodnicy silny ośrodek intelektualny, szczycący się tolerancją religijną. Na brodnickim dworze gościła uczonych i pisarzy, których była gorliwą i hojną protektorką. Anna Wazówna, królewna szwedzka, wnuczka Zygmunta I Starego i Bony Sforzy z energią przystąpiła do przebudowy pałacu wzniesionego przez Rafała Działyńskiego w 1564 roku, czyniąc zeń nowoczesną siedzibę.

Okres po śmierci Anny Wazówny to dla Brodnicy wyjątkowo niepomyślne czasy. Wojny oraz konflikty religijne, zarazy i pożary nawiedzające miasto przyniosły wiele zniszczeń. W wyniku rozbiorów Polski, Brodnica dostała się pod panowanie pruskie, które trwało 148 lat (okres niewoli przerwała na krótko przynależność miasta w latach 1806-1815 do Księstwa Warszawskiego). Była wówczas miastem leżącym na granicy z zaborem rosyjskim. To na błoniach pod Brodnicą zakończyło się Powstanie Listopadowe. We wrześniu 1831 roku przez granicę z Prusami przeszły tu główne siły powstańcze wraz z korpusem generała Rybińskiego, liczące 20 tysięcy żołnierzy.

Wiek XIX przyniósł miastu ożywienie gospodarcze. Powstały zalążki przemysłu, rozwijało się rzemiosło. Linie kolejowe połączyły Brodnicę z innymi miastami, a na początku XX wieku wybudowano kanalizację, wodociągi i elektrownię miejską. Niepodległość Brodnica odzyskała 18 stycznia 1920 roku. Wyzwolona została przez wojska generała Józefa Hallera. Wkrótce po wybuchu II wojny światowej miasto zostało wcielone do III Rzeszy. Ofiarą okupanta stała się przede wszystkim miejscowa inteligencja, rozpoczęły się masowe aresztowania, egzekucje, wywózki do obozów koncentracyjnych. Po wojnie wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe, stworzono wiele miejsc pracy, wzrosła liczba mieszkańców. Współczesna Brodnica, to nie tylko liczne zabytki i urokliwe zakątki, to również miasto o ambicjach gospodarczych, które w 1998 r. obchodziło swój jubileusz 700-lecia istnienia i nadania praw miejskich.

  • Okolice Brodnicy
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica
  • Brodnica

Zaloguj się, aby skomentować tę podróż

Komentarze

  1. pt.janicki
    pt.janicki (15.06.2016 23:40) +1 + -
    ...fajnie było sobie tę podróż przypomnieć! Dzięki, Leszku ... :-) ...
  2. pt.janicki
    pt.janicki (23.11.2010 15:37) +1 + -
    ...Jak zwykle u Ciebie Leszku, ciekawy fragment Polski, z solidną porcją ciekawych informacji!
  3. milanello80
    milanello80 (17.10.2010 17:26) +2 + -
    Na pewno to nie jest słaba strona, jak pisałem relacja jest świetna. Chciałoby się tylko troszkę poczytać o Twoich odczuciach, smakach, odbieraniu rzeczywistości,
  4. lmichorowski
    lmichorowski (17.10.2010 14:04) +2 + -
    Masz trochę racji. Na pewno słabą stroną relacji jest niedostatek osobistych wrażeń, czy ocen. Widzę, że w przyszłości muszę nad tym popracować. Ale cóż.... nobody is perfect. Pozdrawiam.
  5. milanello80
    milanello80 (17.10.2010 13:50) +2 + -
    Jak zwykle profesjonalizm pełną gębą Leszku. Świetnie ukazałeś nam cuda przepięknej ziemi chełmińskiej. Wiele z miast tutaj przedstawionych przez Ciebie leży na trasie północno - europejskiego szlaku gotyku ceglanego. Wiele miast z tych listy miałem okazje zwiedzić, najwięcej w Danii, ale akurat na ziemi chełmińskiej żadnej. Podziwiam też nakład pracy, podpisy pod każdym zdjęciem. Może trochę brakuje osobistych odczuć autora, próby oceny uroku poszczególnych miast, zamków, ich klasyfikacji. Za dużo chyba historii, uwielbiam ją i owszem, ale tu jest trochę wikipediowsko. Może lepiej byłoby nadmieniać o najważniejszych faktach miejsca. Niemniej relacja pierwszorzędna, jak zwykle zresztą. Kolejny raz pokazujesz jak pięknym krajem jest Polska.
  6. sagnes80
    sagnes80 (16.10.2010 19:53) +2 + -
    świetna krajoznawcza trasa :)
  7. lmichorowski
    lmichorowski (15.10.2010 21:51) +1 + -
    Masz rację. Taka klasyfikacja była stosowana do 1973 roku. Wiele przewodników jednak nadal zwyczajowo się nią posługuje. Z drugiej strony, ta stara klasyfikacja nie była chyba zła - określała bowiem dość dobrze gradację wartości zabytków, co jest niewątpliwym mankamentem obecnej klasyfikacji, która - poza zabytkami wpisanymi na listę światowego dziedzictwa UNESCO i tymi, którym Prezydent przyznał status "pomników historii" - wszystkie zabytki teoretycznie traktuje jednakowo. Niektórzy naukowcy i publicyści (między innymi, prof. Jan Pruszyński, zmarły w 2008 roku wybitny specjalista w dziedzinie ochrony zabytków) bardzo krytycznie wypowiadają się na temat nowego systemu klasyfikacji. Twierdzą, że jego przyjęcie spowodowało straty, jako że wiele zabytków dawnych "niższych klas" (np. sporo XIX-wiecznych budowli drewnianych, wiatraków itp) w praktyce uznanych za "mało cenne" uległo nieodwracalnej dewastacji. W każdym razie, dziękuję za zwrócenie uwagi - odpowiednią korektę do tekstu wprowadzę. Pozdrawiam.
  8. leszekel
    leszekel (15.10.2010 17:47) +2 + -
    " sześć zabytków klasy zerowej, 50 zabytków klasy pierwszej i 270 klasy drugiej - już samo to wystarcza..." Nie ma już takiej klasyfikacji zabytków. Podział na klasy nie jest już stosowany. Zabytki najwartościowsze obecnie znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Pozdrawiam.
  9. pt.janicki
    pt.janicki (13.10.2010 11:54) +1 + -
    ...z Torunia mam wiele dobrych wspomnień...
  10. lmichorowski
    lmichorowski (13.10.2010 10:17) +1 + -
    Gorąco zachęcam. Warto.
  11. mj1945
    mj1945 (12.10.2010 18:52) +2 + -
    Miałem w tegorocznych planach ,pobyt w Toruniu.Widzę ,że muszę się tam wybrać.Ostatni raz ,byłem tam ,w latach 60-tych.
lmichorowski

lmichorowski

Leszek Michorowski
Punkty: 506827