Ładuję...

kolumber.pl


Dzisiejszy Olkusz jest troszkę zapomniany. Jeszcze pokolenie 50, 60-latków pamięta to miasto jako producenta garnków i patelni emaliowanych oraz wanien. Dziś gdy zmienił się właściciel fabryki i produkcja ograniczyła sie do minimum miasto popada powoli w zapomnienie i dołancza do grona innych miast i miasteczek o niewielkim znaczeniu. Niewiele osób jednak pamięta lub wie, że Olkusz, który dziś liczy około 36 500 mieszkańców prawa miejskie otrzymał już w roku 1299. Posiadał swego czasu znaczący gród, leżał w pobliżu Szlaku Orlich Gniazd i dzięki gwarkom prężnie się rozwijał poprzez górnictwo i handel. Tak sie składa, że od niedawna zamieszkuję to miejscowość. Jako turysta z zamiłowania postanowiłem troszkę poszperać, obejść dookoła i przedstawić to miasteczko, które odwiedzane jest dziś bardzo rzadko, a tym samym zachęcić do spaceru szczególnie mieszkańców pobliskiego Krakowa i Katowic.
  • panorama Olkusza
  • Flga

   W XIV wieku Olkusz był jednym z sześciu najważniejszych miast Małopolski. Decydowały o tym liczne przywileje królewskie, korzystne położenie przy szlaku handlowym z Krakowa do Wrocławia oraz potęga miejscowego górnictwa rud srebra i ołowiu. Niecałe sto lat później olkuski ołów był juz znany w całej ówczesnej Europy. Jak głoszą legendy, tutejsi gwarkowie byli tak bogaci, że ich dzieci miały srebrne kołyski, a oni sami nosili buty ze srebrnymi podkówkami.

    Przed wiekami podziemne kruszce stanowiły własność królewską. Dlatego też prawo do ich wydobywania wiązało się z odpowiednią daniną na rzecz władcy. Na mocy Pierwszej ordynacji z roku 1374 roku gwarkowi oddawali królowi jedenastą część pozyskiwanego przez siebie ołowiu i srebra. Płacili tzw. groszowe a w zamian posiadali liczne prawa i przywileje. Największy rozkwit olkuskiego górnictwa przypadł na XVI wiek. O ile jeszcze na początku wieku wydobycie ołowiu wynosiło 6 tysięcy centarów (1 centar= ok. 50 kg). Podobnie zwiększało się pozyskiwanie srebra - z 1,5 tysięcy grzywien do 6 tysięcy grzywien (1 grzywna = ok 200 gram).

    Podczas oblężenia Jasnej Góry (1655) szwedzki generał Muller chciał wysadzic mury klasztoru w powietrze. W tym celu sprowadził z Olkusza 102 gwarków. Tu pod groźbą kary śmierci zmusił ich do kopania podziemnych tuneli. Reszty miały dokonać potężne ładunki wybuchowe. Ostatecznie planyte spełzły na niczym, gdy obrońcy klasztoru dokonali wypadu za mury klasztorne i zabili prawie wszystkich kopaczy. 

  • dawna synagoga
  • drogowskazy
  • rycerz przy byłej bramie krakowskiej
  • mury miejskie i wpółczesność
  • mury miejskie
  • mury
  • cudeńka przy rynku
  • ratusz
  • jedna z bram
  • rynek olkuski
  • Batorówka - muzeum regionalne PTTK
  • muzeum straży pożarnej

    W panoramie Olkusza widać gotyckie mury bazyliki św. Andrzeja - dumnie górują nad miastem. Są one świadectwem jego bogatej historii, która była pisana latami wojen, powstań narodowych i czasów pokoju. Żyli tu obok siebie katolicy, prawosławni i Żydzi. Dzis ich losy można także poznać dzięki wędrówce po tutejszych kościołach, nekropoliach i miejscach pamięci narodowej.

     Bazylika św. Andrzeja - to gotycki, trójnawowy kościół wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku. Do jego budowy użyto cegły i czerwonego piaskowca. Świątynia rozbudowywana przez wieki. W podziemiach znajduje sie krypta z grobem fundatora - Stanisława Amendy. Wnętrza kościoła zdobią nagrobki mieszczanz charakterystycznymi gmerkami i gotyckie stalle. W 1997 r bp sosnowiecki Adam Śmigielski nadal kościolowi tytuł kolegiaty olkuskiej a w 2001 roku papież Jan Paweł II podniósł ją do rangi bazyliki mnijeszej.

    Organy Hummla sa najcenniejszym  elementem bazyliki. Późnorenesansowe organy z 1611 roku rozpoczął budować Hans Hummel, wybitny organomistrz z Norymbergi a dokończył jego uczeń Jerzy Nitrowski. Rgany posiadaja dwa manuały (klawiatury ręczne), pedał (klawiaturę nożną) oraz 31 głosów. Wyposazono je w 1776 piszczałek, z których wiekszość zachowała oryginalny mechanizm.

  • stary cmentarz
  • dzwonnica przy bazylice
  • bazylika - nawa główna
  • bazylika - ambona
  • bazylika - organy Hummla
  • bazylika - jeden z filarów
  • tablica przed wejściem
  • bazylika
  • stary cmentarz
  • stary cmentarz
  • stary cmentarz
  • stary kirkut ocalony
  • stary kirkut w nowej scenerii
  • z serii "ocalić od zapomnienia"

       Pierwsze wzmianki o żydowskich mieszkańcach Olkusza pochodzą sprzed 1317 roku. W księgach miejskich pojawił się wówczas zapis "curie due Judeorum", co w tłumaczeniu na język polski oznaczało "domostwa dwóch Żydów". Niewykluczone, że później Żydzi opuścili miasto, być może zmuszeni do tego królewskim nakazem. Dopiero od XVI wieku źródła archiwalne ponownie odnotowują obecność Żydów w Olkuszu. Liczba Żydów w Olkuszu oraz ich znaczenie w sferze gospodarczej - zwłaszcza w handlu ołowiem, srebrem i działalnością kredytową - od tej pory będą stopniowo wzrastać aż do czasów II WŚ.

     W Olkuszu istnieją dwie żydowskie nekropolie. Stary cmentarz żydowski powstał najprawdopodobniej po 1584 roku na Przedmieściu Sławkowskim. Cmentarz został poważnie zdewastowany w czasie II wojny światowej. Macewy wmurowano w parkan i dziedziniec dawnego Liceum Ogólnokształcącego w Olkuszu. Część z nich wykorzystano do budowy zbiornika przeciwpożarowego i kanału doprowadzającego wodę na Pomorzanach. Dziś zachowały się jedynie pojedyncze płyty nagrobne. Cmentarz ten w ciągu ostatnich kilkunastu lat uległ poważnej dewastacji. W 1984 roku podczas prac badawczych zinwentaryzowano kilkadziesiąt nagrobków. Na początku lat dziewięćdziesiątych odnotowano tu już tylko siedem macew. W 2006 roku działacze olkuskiego Stowarzyszenia Kulturalnego "Brama" przewieźli tu około trzydziestu kolejnych nagrobków, odnalezionych podczas prac budowlanych na jednej z posesji w dzielnicy Pomorzany. Cmentarz ten został właściwie zrekonstruowany w miejscu, w którym znajdował się pierwotnie, stąd dosyć dziwnie wyglada we współczesnej scenerii nowych domków, które go otaczają.

      Nowy cmentarz żydowski w Olkuszu powstał na przełomie XIX i XX wieku i zlokalizowany jest przy ulicy Jana Kantego. Według różnych źródeł ocalało od kilkudziesięciu do dwustu sztuk macew, z których większość nie znajduje się na swoim pierwotnym miejscu. Wiele nagrobków zostało zniszczonych, użytych jako budulec lub wykorzystanych w inny sposób. Cmentarz jest częściowo ogrodzony, częściowo ograniczony ruinami, najprawdopodobniej pozostałościami po domu przedpogrzebowym. Niektóre inskrypcje wypełniano ołowiem co była bardzo charakterystyczne dla mieszkańców Olkusza. 

  • Nowy kirkut - macewa
  • Nowy kirkut w Olkuszu
  • Nowy kirkut
  • Nowy kirkut - ocalałe macewy
  • Nowy kirkut - odnowiona macewa
  • Nowy kirkut zdewastowany
  • Nowy kirkut - to co zostalo

    Dwa kilometry od Olkusza znajdują się ruiny zamku w Rabsztynie. Jego mury zajmują skaliste, wapienne wzgórze. Początki zamku nie sa dokladnie znane. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1396 roku. Dzięki nim wiemy, że zamek był wowczas w zastawie wojewody krakowskiego Sytka z Melesztyna.

    Później warowia trafiła w posiadanie Andrzeja tęczyńskiego herbu Topór. Wkrótce przyjął on nazwisko Rabsztyński i był pierwszysm starostą tych ziem. Następnie zamek był własnością Bonerów, Zygmunta Myszkowskiego, Mikołaja Wolskieo i Korycińskich.

   W 1657 roku zamek został ograbiony i spalony przez Szwedów. Późniejsi starostowie rabsztyńscy zamieszkiwali go już tylko częściowo. Ostatnim z nich był Kazimierz Mieczkowski. Urząd swój sprawował do 1792 roku.

    Od 2003 roku przy Stowarzyszeniu Zamek Rabsztyński działa Bractwo Rycerskie "Kruk". Jego członkowie kultywują dawne tradycje rycerskie. Co roku w lipcu bractwo współorganizuje festyn oraz turnieje rycerskie. 

 

  • brama główna
  • dziedziniec zamkowy
  • widok z okna
  • turniej rycerski
  • zamek z podejścia
  • zamek z podejścia zimą
  • Rabsztyn
  • fragment muru
  • weście
  • wejście
  • most nad fosą

   Co prawda mamy jeszcze lato a zdjęcia sa jeszcze zimowę ale to dla tych którym jest już za gorąco. 

    Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1120 r. W 1388 na wzgórzu za wsią został wzniesiony obronny zamek przez rycerza Niemierzę herbu Strzała, ówczesnego dziedzica wsi i okolicznych terenów. Zamek został w późniejszym czasie przebudowany przez Bonerów na kościół katolicki. Ok. 1520 roku Jan Firlej, zagorzały arianin zamienił go na zbór, natomiast jego syn Mikołaj przywrócił mu charakter świątyni katolickiej i nadał mu wezwanie Świętego Krzyża. W 1655 kościół został spalony przez Szwedów. Odbudowany 80 lat później, w XVIII wieku był wielokrotnie dewastowany i grabiony przez wojska przyszłych zaborców; pod koniec tego stulecia został ostatecznie opuszczony. Sam Bydlin w 1404 w dokumentach wymieniany był jako miasto, stan taki trwał aż do 1530 kiedy to w nieznanych okolicznościach utracił prawa miejskie.

   Pod koniec XIX w na stokach góry zamkowej istniała kopalnia galeny. 15 listopada1914 na polach wokół wsi doszło do bitwy między IV i VI batalionem piechoty I Brygady Legionów polskich ubezpieczanych przez artylerię a wojska rosyjskimi (bitwa pod Krzywopłotami). Polegli tu legioniści spoczywają w zbiorowej mogile na bydlińskim cmentarzu pod siedmiometrowym kamiennym krzyżem. Każdego roku 11 listopada odbywają się tu uroczystości z okazji Święta Niepodległości. Przy drodze do ruin, która zaczyna się po drugiej stronie drogi przy bramie cmentarza widnieją jeszcze linie polskich okopów niedaleko szczytu wzgórza. 

  • profil zamkowy
  • kierunek - zamek
  • ku pamięci
  • kościół parafialny
  • cmentarz parafialny Bydlin
  • droga na zamek
  • między drzewami
  • wejście na "dziedziniec"
  • zamek w całej okazałosci

Zaloguj się, aby skomentować tę podróż

Komentarze

  1. pan_hons
    pan_hons (20.11.2012 19:43) +1 + -
    Miło było poznać ten region, mi nieznany, ale widać bogaty w historię i zabytki:) Dobrze, że zechciałeś zaprezentować swoje miasto i okolice, o to też w kolumberze chodzi:) Super! Bardzo podobają mi się opisy. Szkoda tylko, że zdjęcia nie dorównują, bo chyba przy konwersji mocno straciły na jakości... Mimo tego miło spędziłem czas:) Pozdrawiam!
auroratravel

auroratravel

Adam
Punkty: 8145